Jātaka-aṭṭhakathā, Ekakanipāto

Disvā {1.170} padamanuttiṇṇan-ti idaṁ satthā kosalesu cārikaṁ caramāno naḷakapānagāmaṁ patvā naḷakapānapokkharaṇiyaṁ ketakavane viharanto naḷadaṇḍake ārabbha kathesi. Tadā kira bhikkhū naḷakapānapokkharaṇiyaṁ nhatvā sūcigharatthāya sāmaṇerehi naḷadaṇḍake gāhāpetvā te sabbatthakam-eva chidde disvā satthāraṁ upasaṅkamitvā: “Bhante, mayaṁ sūcigharatthāya naḷadaṇḍake gaṇhāpema, te mūlato yāva aggā sabbatthakam-eva chiddā, kiṁ nu kho etan”-ti pucchiṁsu. Satthā: “Idaṁ, bhikkhave, mayhaṁ porāṇakaadhiṭṭhānan”-ti vatvā atītaṁ āhari.

Pubbe kira so vanasaṇḍo arañño ahosi. Tassā pi pokkharaṇiyā eko dakarakkhaso otiṇṇotiṇṇe khādati. Tadā bodhisatto rohitamigapotakappamāṇo kapirājā hutvā asītisahassamattavānaraparivuto yūthaṁ pariharanto tasmiṁ araññe vasati. So vānaragaṇassa ovādaṁ adāsi: “Tātā, imasmiṁ araññe visarukkhā pi amanussapariggahitapokkharaṇiyo pi honti, tumhe akhāditapubbaṁ phalāphalaṁ khādantā vā apītapubbaṁ pānīyaṁ pivantā vā maṁ paṭipuccheyyāthā” ti. Te: “Sādhū” ti paṭissuṇitvā ekadivasaṁ agatapubbaṭṭhānaṁ gatā tattha bahudeva divasaṁ caritvā pānīyaṁ gavesamānā ekaṁ pokkharaṇiṁ disvā pānīyaṁ apivitvāva bodhisattassāgamanaṁ olokayamānā nisīdiṁsu. Bodhisatto āgantvā: “Kiṁ tātā, pānīyaṁ na pivathā” ti āha. “Tumhākaṁ āgamanaṁ olokemā” ti. “Suṭṭhu, tātā” ti bodhisatto pokkharaṇiṁ āvijjhitvā padaṁ paricchindanto otiṇṇam-eva passi, na uttiṇṇaṁ. So: “Nissaṁsayaṁ esā amanussapariggahitā” ti ñatvā: “Suṭṭhu vo kataṁ, tātā, pānīyaṁ apivantehi, amanussapariggahitā ayan”-ti āha.

Dakarakkhaso pi tesaṁ anotaraṇabhāvaṁ {1.171} ñatvā nīlodaro paṇḍaramukho surattahatthapādo bībhacchadassano hutvā udakaṁ dvidhā katvā nikkhamitvā: “Kasmā nisinnāttha, otaritvā pānīyaṁ pivathā” ti āha. Atha naṁ bodhisatto pucchi: “Tvaṁ idha nibbattadakarakkhasosī” ti? “Āma, ahan”-ti. “Tvaṁ pokkharaṇiṁ otiṇṇake labhasī” ti? “Āma, labhāmi, ahaṁ idhotiṇṇaṁ antamaso sakuṇikaṁ upādāya na kiñci muñcāmi, tumhe pi sabbe khādissāmī” ti. “Na mayaṁ attānaṁ tuyhaṁ khādituṁ dassāmā” ti. “Pānīyaṁ pana pivissathā” ti. “Āma, pānīyaṁ pivissāma, na ca te vasaṁ gamissāmā” ti. “Atha kathaṁ pānīyaṁ pivissathā” ti? Kiṁ pana tvaṁ maññasi: “Otaritvā pivissantī” ti. “Mayañhi anotaritvā asītisahassāni pi ekamekaṁ naḷadaṇḍakaṁ gahetvā uppalanāḷena udakaṁ pivantā viya tava pokkharaṇiyā pānīyaṁ pivissāma, evaṁ no tvaṁ khādituṁ na sakkhissasī” ti. Etamatthaṁ viditvā satthā abhisambuddho hutvā imissā gāthāya purimapadadvayaṁ abhāsi:

Tassattho: bhikkhave, so kapirājā tassā pokkharaṇiyā ekam-pi uttiṇṇapadaṁ nāddasa, otaritaṁ pana otiṇṇapadam-eva addasa. Evaṁ disvā padaṁ anuttiṇṇaṁ disvāna otaritaṁ padaṁ: “Addhāyaṁ pokkharaṇī amanussapariggahitā” ti ñatvā tena saddhiṁ sallapanto sapariso āha:

Tassattho: mayaṁ tava pokkharaṇiyaṁ naḷena pānīyaṁ pivissāmāti. Puna mahāsatto āha:

Evaṁ naḷena pānīyaṁ pivantaṁ saparisam-pi maṁ tvaṁ neva vadhissasī ti attho.

Evañca pana vatvā bodhisatto ekaṁ naḷadaṇḍakaṁ āharāpetvā pāramiyo āvajjetvā saccakiriyaṁ katvā mukhena dhami, naḷo {1.172} anto kiñci gaṇṭhiṁ asesetvā sabbatthakam-eva susiro ahosi. Iminā niyāmena aparam-pi aparam-pi āharāpetvā mukhena dhamitvā adāsi. Evaṁ sante pi na sakkā niṭṭhāpetuṁ, tasmā evaṁ na gahetabbaṁ. Bodhisatto pana: “Imaṁ pokkharaṇiṁ parivāretvā jātā sabbe pi naḷā ekacchiddā hontū” ti adhiṭṭhāsi. Bodhisattānañhi hitūpacārassa mahantatāya adhiṭṭhānaṁ samijjhati. Tato paṭṭhāya sabbe pi taṁ pokkharaṇiṁ parivāretvā uṭṭhitanaḷā ekacchiddā jātā. Imasmiñhi kappe cattāri kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma. Katamāni cattāri? Cande sasalakkhaṇaṁ sakalam-pi imaṁ kappaṁ ṭhassati, vaṭṭakajātake (Ja. 466) aggino nibbutaṭṭhānaṁ sakalam-pi imaṁ kappaṁ aggi na jhāyissati, ghaṭīkāranivesanaṭṭhānaṁ sakalam-pi imaṁ kappaṁ anovassakaṁ ṭhassati, imaṁ pokkharaṇiṁ parivāretvā uṭṭhitanaḷā sakalam-pi imaṁ kappaṁ ekacchiddā bhavissantīti imāni cattāri kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma.

Bodhisatto evaṁ adhiṭṭhahitvā ekaṁ naḷaṁ ādāya nisīdi. Te pi asītisahassavānarā ekekaṁ ādāya pokkharaṇiṁ parivāretvā nisīdiṁsu. Te pi bodhisattassa naḷena ākaḍḍhitvā pānīyaṁ pivanakāle sabbe tīre nisinnāva piviṁsu. Evaṁ tehi pānīye pivite dakarakkhaso kiñci alabhitvā anattamano sakanivesanam-eva gato. Bodhisatto pi saparivāro araññam-eva pāvisi.

Satthā pana: “Imesaṁ, bhikkhave, naḷānaṁ ekacchiddabhāvo nāma mayhamevetaṁ porāṇakaadhiṭṭhānan”-ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā dakarakkhaso devadatto ahosi, asītisahassavānarā buddhaparisā, upāyakusalo pana kapirājā aham-eva ahosin”-ti.

Nigrodhaṁ lakkhaṇaṁ kaṇḍi, vātamigaṁ kharādiyaṁ,
Tipallatthaṁ mālutañca, matabhatta ayācitaṁ,
Naḷapānanti te dasāti.