Jātaka-aṭṭhakathā, Ekakanipāto

Nāyaṁ rukkho durāruhā ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ phalakusalaṁ upāsakaṁ ārabbha kathesi. Eko kira sāvatthivāsī kuṭumbiko buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ nimantetvā attano ārāme nisīdāpetvā yāgukhajjakaṁ datvā uyyānapālaṁ āṇāpesi: “Bhikkhūhi saddhiṁ uyyāne vicaritvā ayyānaṁ ambādīni nānāphalāni dehī” ti. So: “Sādhū” ti paṭissuṇitvā bhikkhūsaṅghamādāya uyyāne vicaranto rukkhaṁ ulloketvāva: “Etaṁ phalaṁ āmaṁ, etaṁ na supakkaṁ, etaṁ supakkan”-ti jānāti. Yaṁ so vadati, taṁ tatheva hoti. Bhikkhū gantvā tathāgatassa ārocesuṁ: “Bhante, ayaṁ uyyānapālo phalakusalo bhūmiyaṁ ṭhito va rukkhaṁ ulloketvā ‘etaṁ phalaṁ āmaṁ, etaṁ na supakkaṁ, etaṁ supakkan’-ti jānāti. Yaṁ so vadati, taṁ tatheva hotī” ti. Satthā: “Na, bhikkhave, ayam-eva uyyānapālo phalakusalo, pubbe paṇḍitā pi phalakusalā yeva ahesun”-ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto satthavāhakule nibbattitvā vayappatto pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṁ karonto ekasmiṁ kāle mahāvattaniaṭaviṁ patvā {1.271} aṭavimukhe ṭhatvā sabbe manusse sannipātāpetvā: “Imissā aṭaviyā visarukkhā nāma honti, visapattāni, visapupphāni, visaphalāni, visamadhūni honti yeva, pubbe tumhehi aparibhuttaṁ, yaṁ kiñci pattaṁ vā pupphaṁ vā phalaṁ vā pallavaṁ vā maṁ aparipucchitvā mā khādathā” ti āha. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā aṭaviṁ otariṁsu. Aṭavimukhe ca ekasmiṁ gāmadvāre kiṁphalarukkho nāma atthi, tassa khandhasākhāpalāsapupphaphalāni sabbāni ambasadisāneva honti. Na kevalaṁ vaṇṇasaṇṭhānatova, gandharasehipissa āmapakkāni phalāni ambaphalasadisāneva, khāditāni pana halāhalavisaṁ viya taṅkhaṇaññeva jīvitakkhayaṁ pāpenti. Purato gacchantā ekacce lolapurisā: “Amburukkho ayan”-ti saññāya phalāni khādiṁsu, ekacce: “Satthavāhaṁ pucchitvāva khādissāmā” ti hatthena gahetvā aṭṭhaṁsu. Te satthavāhe āgate: “Ayya, imāni ambaphalāni khādāmā” ti pucchiṁsu. Bodhisatto: “Nāyaṁ ambarukkho” ti ñatvā: “Kiṁ phalarukkho nāmesa, nāyaṁ ambarukkho, mā khāditthā” ti vāretvā ye khādiṁsu. Te pi vamāpetvā catumadhuraṁ pāyetvā niroge akāsi.

Pubbe pana imasmiṁ rukkhamūle manussā nivāsaṁ kappetvā: “Ambaphalānī” ti saññāya imāni visaphalāni khāditvā jīvitakkhayaṁ pāpuṇanti. Punadivase gāmavāsino nikkhamitvā matamanusse disvā pāde gaṇhitvā paṭicchannaṭṭhāne chaḍḍetvā sakaṭehi saddhiṁ yeva sabbaṁ tesaṁ santakaṁ gahetvā gacchanti. Te taṁ divasam-pi aruṇuggamanakāle yeva: “Mayhaṁ balibaddo bhavissati, mayhaṁ sakaṭaṁ, mayhaṁ bhaṇḍan”-ti vegena taṁ rukkhamūlaṁ gantvā manusse niroge disvā: “Kathaṁ tumhe imaṁ rukkhaṁ ‘nāyaṁ ambarukkho’ ti jānitthā” ti pucchiṁsu. Te: “Mayaṁ na jānāma, satthavāhajeṭṭhako no jānātī” ti āhaṁsu. Manussā bodhisattaṁ pucchiṁsu: “Paṇḍita, kinti katvā tvaṁ imassa rukkhassa anambarukkhabhāvaṁ aññāsī” ti? So: “Dvīhi kāraṇehi aññāsin”-ti vatvā imaṁ gāthamāha.

Tattha nāyaṁ rukkho durāruho ti ayaṁ visarukkho na dukkhāruho, ukkhipitvā ṭhapitanisseṇī viya sukhenārohituṁ sakkāti vadati. Na pi gāmato ārakā ti gāmato dūre ṭhito pi na hoti, gāmadvāre ṭhitoyevā ti dīpeti. Ākāraṇena jānāmī ti iminā duvidhena kāraṇenāhaṁ imaṁ rukkhaṁ jānāmi. Kinti? Nāyaṁ sāduphalo dumo ti. Sace hi ayaṁ madhuraphalo ambarukkho abhavissa, evaṁ sukhāruḷhe avidūre ṭhite etasmiṁ ekam-pi phalaṁ na tiṭṭheyya, phalakhādakamanussehi niccaṁ parivuto va assa.

Evaṁ ahaṁ attano ñāṇena paricchinditvā imassa visarukkhabhāvaṁ aññāsinti mahājanassa dhammaṁ desetvā sotthigamanaṁ gato.

Satthāpi: “Evaṁ, bhikkhave, pubbe paṇḍitā pi phalakusalā ahesun”-ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā parisā buddhaparisā ahesuṁ, satthavāho pana aham-eva ahosin”-ti.