Jātaka-aṭṭhakathā, Ekakanipāto

Māsu nandi icchati man-ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ upāsakaṁ ārabbha kathesi. Eko kira sāvatthivāsī upāsako tīsu saraṇesu pañcasu ca sīlesu patiṭṭhito buddhamāmako, dhammamāmako, saṅghamāmako, bhariyā panassa dussīlā pāpadhammā. Yaṁ divasaṁ micchācāraṁ carati, taṁ divasaṁ satakītadāsī viya hoti, micchācārassa pana akatadivase sāminī viya hoti caṇḍā pharusā. So tassā bhāvaṁ jānituṁ na sakkoti, atha tāya ubbāḷho buddhūpaṭṭhānaṁ na gacchati. Atha naṁ ekadivasaṁ gandhapupphādīni ādāya āgantvā vanditvā nisinnaṁ satthā āha: “kiṁ nu kho tvaṁ, upāsaka, sattaṭṭha divase buddhūpaṭṭhānaṁ nāgacchasī” ti. Gharaṇī me, bhante, ekasmiṁ divase satakītadāsī viya hoti, ekasmiṁ divase sāminī viya caṇḍā pharusā. Ahaṁ tassā bhāvaṁ jānituṁ na sakkomi, svāhaṁ tāya ubbāḷho buddhūpaṭṭhānaṁ nāgacchāmīti. Athassa vacanaṁ sutvā satthā: “Upāsaka, ‘mātugāmassa bhāvo nāma dujjāno’ ti pubbe pi te paṇḍitā kathayiṁsu, tvaṁ pana taṁ bhavasaṅkhepagatattā sallakkhetuṁ na sakkosī” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto disāpāmokkho ācariyo hutvā pañca māṇavakasatāni {1.300} sippaṁ sikkhāpeti. Atheko tiroraṭṭhavāsiko brāhmaṇamāṇavako āgantvā tassa santike sippaṁ uggaṇhanto ekāya itthiyā paṭibaddhacitto hutvā taṁ bhariyaṁ katvā tasmiṁ yeva bārāṇasinagare vasanto dve tisso velāyo ācariyassa upaṭṭhānaṁ na gacchati. Sā panassa bhariyā dussīlā pāpadhammā. Micchācāraṁ ciṇṇadivase dāsī viya hoti, aciṇṇadivase sāminī viya hoti caṇḍā pharusā. So tassā bhāvaṁ jānituṁ asakkonto tāya ubbāḷho ākulacitto ācariyassa upaṭṭhānaṁ na gacchati. Atha naṁ sattaṭṭha divase atikkamitvā āgataṁ: “Kiṁ, māṇava, na paññāyasī” ti ācariyo pucchi. So: “Bhariyā maṁ, ācariya, ekadivasaṁ icchati pattheti, dāsī viya nihatamānā hoti. Ekadivasaṁ sāminī viya thaddhā caṇḍā pharusā, ahaṁ tassā bhāvaṁ jānituṁ na sakkomi, tāya ubbāḷho ākulacitto tumhākaṁ upaṭṭhānaṁ nāgatomhī” ti. Ācariyo: “Evametaṁ, māṇava, itthiyo nāma anācāraṁ ciṇṇadivase sāmikaṁ anuvattanti, dāsī viya nihatamānā honti. Anāciṇṇadivase pana mānatthaddhā hutvā sāmikaṁ na gaṇenti. Evaṁ itthiyo nāmetā anācārā dussīlā, tāsaṁ bhāvo nāma dujjāno, tāsu icchantīsu pi anicchantīsu pi majjhatteneva bhavitabban”-ti vatvā tassovādavasena imaṁ gāthamāha.

Tattha mā su nandi icchati manti su-kāro nipātamattaṁ, “ayaṁ itthī maṁ icchati pattheti, mayi sinehaṁ karotī” ti mā tussi. Mā su soci na micchatīti: “Ayaṁ maṁ na icchatī” ti pi mā soci, tassā icchamānāya nandiṁ, na icchamānāya ca sokaṁ akatvā majjhatto va hohīti dīpeti. Thīnaṁ bhāvo durājāno ti itthīnaṁ bhāvo nāma itthimāyāya paṭicchannattā durājāno. Yathā kiṁ? Macchassevodake gatan-ti yathā macchassa gamanaṁ udakena paṭicchannattā dujjānaṁ, teneva so kevaṭṭe āgate udakena gamanaṁ paṭicchādetvā palāyati, attānaṁ gaṇhituṁ na deti, evam-eva itthiyo mahantam-pi dussīlakammaṁ katvā: “Mayaṁ evarūpaṁ na karomā” ti attanā katakammaṁ itthimāyāya paṭicchādetvā sāmike vañcenti {1.301}. Evaṁ itthiyo nāmetā pāpadhammā durājānā, tāsu majjhatto yeva sukhito hotīti.

Evaṁ bodhisatto antevāsikassa ovādaṁ adāsi. Tato paṭṭhāya so tassā upari majjhatto va ahosi. Sāpissa bhariyā: “Ācariyena kira me dussīlabhāvo ñāto” ti tato paṭṭhāya na anācāraṁ cari. Sā pi tassa upāsakassa itthī: “Sammāsambuddhena kira mayhaṁ durācārabhāvo ñāto” ti tato paṭṭhāya pāpakammaṁ nāma na akāsi.

Satthā pi imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne so upāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi, satthā anusandhiṁ ghaṭetvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā jayampatikā yeva idāni jayampatikā, ācariyo pana aham-eva ahosin”-ti.