Ja 127: Kalaṇḍukajātakavaṇṇanā
Te desā tāni vatthūnī ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ vikatthakabhikkhuṁ ārabbha kathesi. Tattha dve pi vatthūni kaṭāhakajātakasadisāneva.
Idaṁ satthā jetavane viharanto aññataraṁ vikatthitaṁ bhikkhuṁ ārabbha kathesi. Eko kira bhikkhu: “Āvuso, amhākaṁ jātisamā jāti, gottasamaṁ gottaṁ nāma natthi, mayaṁ evarūpe nāma mahākhattiyakule jātā, gottena vā dhanena vā kulappadesena vā amhehi sadiso nāma natthi, amhākaṁ suvaṇṇarajatādīnaṁ anto natthi, dāsakammakarā pi no sālimaṁsodanaṁ bhuñjanti, kāsikavatthaṁ nivāsenti, kāsikavilepanaṁ vilimpanti. Mayaṁ pabbajitabhāvena etarahi
Atīte pana bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto mahāvibhavo seṭṭhi ahosi. Tassa bhariyā puttaṁ vijāyi, dāsīpissa taṁ divasaññeva puttaṁ vijāyi. Te ekato va vaḍḍhiṁsu. Seṭṭhiputte lekhaṁ sikkhante dāso pissa phalakaṁ vahamāno gantvā teneva saddhiṁ lekhaṁ sikkhi, gaṇanaṁ sikkhi, dve tayo vohāre akāsi. So anukkamena vacanakusalo vohārakusalo yuvā abhirūpo ahosi, nāmena [Kalaṇḍuko] nāma. So seṭṭhighare bhaṇḍāgārikakammaṁ karonto cintesi: “Na maṁ ime sabbakālaṁ bhaṇḍāgārikakammaṁ kāressanti, kiñcideva dosaṁ disvā tāḷetvā bandhitvā lakkhaṇena aṅketvā dāsaparibhogena pi paribhuñjissanti. Paccante kho pana seṭṭhissa sahāyako seṭṭhi atthi, yaṁnūnāhaṁ seṭṭhissa vacanena lekhaṁ ādāya tattha gantvā ‘ahaṁ seṭṭhiputto’ ti vatvā taṁ seṭṭhiṁ vañcetvā tassa dhītaraṁ gahetvā sukhaṁ vaseyyan”-ti. So sayam-eva paṇṇaṁ gahetvā
Atha naṁ seṭṭhi: “Kuto āgatosi, tātā” ti pucchi. “Bārāṇasito” ti. “Kassa puttosī” ti? “Bārāṇasiseṭṭhissā” ti. “Kenatthenāgatosī” ti? Tasmiṁ khaṇe [Kalaṇḍuko]: “Idaṁ disvā jānissathā” ti paṇṇaṁ adāsi. Seṭṭhi paṇṇaṁ vācetvā: “Idānāhaṁ jīvāmi nāmā” ti tuṭṭhacitto dhītaraṁ datvā patiṭṭhāpesi. Tassa parivāro mahanto ahosi. So yāgukhajjakādīsu vā vatthagandhādīsu vā upanītesu: “Evam-pi nāma yāguṁ pacanti, evaṁ khajjakaṁ, evaṁ bhattaṁ, aho paccantavāsikā nāmā” ti yāguādīni garahati. “Ime paccantavāsibhāveneva ahatasāṭake vaḷañjituṁ na jānanti, gandhe pisituṁ, pupphāni ganthituṁ na jānantī” ti vatthakammantikādayo garahati.
Idha panesa bārāṇasiseṭṭhino dāso kalaṇḍuko nāma ahosi. Tassa palāyitvā paccantavāsiseṭṭhino dhītaraṁ gahetvā mahantena parivārena vasanakāle bārāṇasiseṭṭhi pariyesāpetvā pi tassa gataṭṭhānaṁ ajānanto: “Gaccha, kalaṇḍukaṁ pariyesā” ti attanā puṭṭhaṁ sukapotakaṁ pesesi. Sukapotako ito cito ca vicaranto taṁ nagaraṁ pāpuṇi. Tasmiñca kāle kalaṇḍuko nadīkīḷaṁ kīḷitukāmo bahuṁ mālāgandhavilepanañceva khādanīyabhojanīyāni ca gāhāpetvā nadiṁ gantvā seṭṭhidhītāya saddhiṁ nāvaṁ āruyha udake kīḷati. Tasmiñca padese nadīkīḷaṁ kīḷantā issarajātikā tikhiṇabhesajjaparibhāvitaṁ khīraṁ pivanti, tena tesaṁ divasabhāgam-pi udake kīḷantānaṁ sītaṁ na
1. Te desā tāni vatthūni, ahañca vanagocaro,
Anuvicca kho taṁ gaṇheyyuṁ, piva khīraṁ kalaṇḍukā ti.
Tattha te desā tāni vatthūnī ti mātukucchiṁ sandhāya vadati. Ayametthādhippāyo: yattha te vasitaṁ, na te khattiyadhītādīnaṁ kucchidesā. Yattha vāsi patiṭṭhito, na tāni khattiyadhītādīnaṁ kucchivatthūni. Atha kho dāsikucchiyaṁ tvaṁ vasi ceva patiṭṭhito cāti. Ahañca vanagocaro ti tiracchānabhūto pi etamatthaṁ jānāmīti dīpeti. Anuvicca kho taṁ gaṇheyyun-ti evaṁ anācāraṁ caramānaṁ mayā gantvā ārocite anuvicca jānitvā tava sāmikā tāḷetvā ceva lakkhaṇāhatañca katvā taṁ gaṇheyyuṁ, gahetvā gamissanti, tasmā attano pamāṇaṁ ñatvā seṭṭhidhītāya sīse anuṭṭhubhitvā piva khīraṁ. Kalaṇḍukā ti taṁ nāmenālapati.
Kalaṇḍuko pi suvapotakaṁ sañjānitvā: “Maṁ pākaṭaṁ kareyyā” ti bhayena: “Ehi, sāmi, kadā āgatosī” ti āha. Suko: “Na esa maṁ hitakāmatāya pakkosati, gīvaṁ pana me vaṭṭetvā māretukāmo” ti ñatvāva: “Na me tayā attho” ti tato uppatitvā bārāṇasiṁ gantvā yathādiṭṭhaṁ seṭṭhino vitthārena kathesi. Seṭṭhi: “Ayuttaṁ tena katan”-ti vatvā gantvā tassa āṇaṁ kāretvā bārāṇasim-eva naṁ ānetvā dāsaparibhogena paribhuñji.
Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kalaṇḍuko ayaṁ bhikkhu ahosi, bārāṇasiseṭṭhi pana aham-eva ahosin”-ti.
Kalaṇḍukajātakavaṇṇanā sattamā