Jātaka-aṭṭhakathā, Dukanipāto

Sobhati {2.151} maccho gaṅgeyyo ti idaṁ satthā jetavane viharanto dve daharabhikkhū ārabbha kathesi. Te kira sāvatthivāsino kulaputtā sāsane pabbajitvā asubhabhāvanaṁ anunuyuñjitvā rūpapasaṁsakā hutvā rūpaṁ upalāḷentā vicariṁsu. Te ekadivasaṁ: “Tvaṁ na sobhasi, ahaṁ sobhāmī” ti rūpaṁ nissāya uppannavivādā avidūre nisinnaṁ ekaṁ mahallakattheraṁ disvā: “Eso amhākaṁ sobhanabhāvaṁ vā asobhanabhāvaṁ vā jānissatī” ti taṁ upasaṅkamitvā: “Bhante, ko amhesu sobhano” ti pucchiṁsu. So: “Āvuso, tumhehi aham-eva sobhanataro” ti āha. Daharā: “Ayaṁ mahallako amhehi pucchitaṁ akathetvā apucchitaṁ kathetī” ti taṁ paribhāsitvā pakkamiṁsu. Sā tesaṁ kiriyā bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Athekadivasaṁ dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “āvuso, asuko mahallako thero kira te rūpanissitake dahare lajjāpesī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, ime dve daharā idāneva rūpapasaṁsakā, pubbepete rūpam-eva upalāḷentā vicariṁsū” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto gaṅgātīre rukkhadevatā ahosi. Tadā gaṅgāyamunānaṁ samāgamaṭṭhāne gaṅgeyyo ca yāmuneyyo ca dve macchā: “Ahaṁ sobhāmi, tvaṁ na sobhasī” ti rūpaṁ nissāya vivadamānā avidūre gaṅgātīre kacchapaṁ nipannaṁ disvā: “Eso amhākaṁ sobhanabhāvaṁ vā asobhanabhāvaṁ vā jānissatī” ti taṁ upasaṅkamitvā: “Kiṁ nu kho, samma kacchapa, gaṅgeyyo sobhati, udāhu yāmuneyyo” ti pucchiṁsu. Kacchapo: “Gaṅgeyyo pi sobhati, yāmuneyyo pi sobhati, tumhehi pana dvīhi aham-eva atirekataraṁ sobhāmī” ti imamatthaṁ pakāsento paṭhamaṁ gāthamāha.

Tattha catuppadoyan-ti catuppado ayaṁ. Puriso ti attānaṁ sandhāya vadati. Nigrodhaparimaṇḍalo ti sujāto nigrodho viya parimaṇḍalo. Īsakāyatagīvo ti rathīsā viya āyatagīvo. Sabbeva atirocatī ti evaṁ saṇṭhānasampanno kacchapo sabbeva atirocati, aham-eva sabbe tumhe atikkamitvā sobhāmīti vadati.

Macchā tassa kathaṁ hutvā: “Ambho! Pāpakacchapa amhehi pucchitaṁ akathetvā aññam-eva kathesī” ti vatvā dutiyaṁ gāthamāha.

Tattha attappasaṁsako ti attānaṁ pasaṁsanasīlo attukkaṁsako poso. Nāyaṁ asmāka ruccatī ti ayaṁ pāpakacchapo amhākaṁ na ruccati na khamatīti kacchapassa upari udakaṁ khipitvā sakaṭṭhānam-eva gamiṁsu.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā dve macchā dve daharabhikkhū ahesuṁ, kacchapo mahallako, imassa kāraṇassa paccakkhakārikā gaṅgātīre nibbattarukkhadevatā pana aham-eva ahosin”-ti.