Jātaka-aṭṭhakathā, Dukanipāto

Gajaggameghehī ti idaṁ satthā jetavane viharanto palāyitaparibbājakaṁ ārabbha kathesi. So kira vādatthāya sakalajambudīpaṁ vicaritvā kañci paṭivādiṁ alabhitvā anupubbena sāvatthiṁ gantvā: “Atthi nu kho koci mayā saddhiṁ vādaṁ kātuṁ samattho” ti manusse pucchi. Manussā: “Tādisānaṁ sahassena pi saddhiṁ vādaṁ kātuṁ samattho sabbaññū dvipadānaṁ aggo mahāgotamo dhammissaro parappavādamaddano, sakale pi jambudīpe uppanno parappavādo taṁ bhagavantaṁ atikkamituṁ samattho nāma natthi. Velantaṁ patvā samuddaūmiyo viya hi sabbavādā tassa pādamūlaṁ patvā cuṇṇavicuṇṇā hontī” ti buddhaguṇe kathesuṁ. Paribbājako: “Kahaṁ pana so etarahī” ti pucchitvā: “Jetavane” ti sutvā: “Idānissa vādaṁ āropessāmī” ti mahājanaparivuto jetavanaṁ gacchanto jetena rājakumārena navakoṭidhanaṁ vissajjetvā kāritaṁ jetavanadvārakoṭṭhakaṁ disvā: “Ayaṁ samaṇassa gotamassa vasanapāsādo” ti pucchitvā: “Dvārakoṭṭhako ayan”-ti sutvā: “Dvārakoṭṭhako tāva evarūpo, vasanagehaṁ kīdisaṁ bhavissatī” ti vatvā: “Gandhakuṭi nāma appameyyā” ti vutte: “Evarūpena samaṇena saddhiṁ ko vādaṁ karissatī” ti tato va palāyi. Manussā unnādino hutvā jetavanaṁ pavisitvā satthārā: “Kiṁ akāle āgatatthā” ti vuttā taṁ pavattiṁ kathayiṁsu. Satthā: “Na kho upāsakā idāneva, pubbepesa mama vasanaṭṭhānassa dvārakoṭṭhakaṁ disvā palāyatevā” ti vatvā tehi yācito atītaṁ āhari.

Atīte {2.217} gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṁ bodhisatto rajjaṁ kāresi, bārāṇasiyaṁ brahmadatto. So: “Takkasilaṁ gaṇhissāmī” ti mahantena balakāyena gantvā nagarato avidūre ṭhatvā: “Iminā niyāmena hatthī pesetha, iminā asse, iminā rathe, iminā pattī, evaṁ dhāvitvā āvudhehi paharatha, evaṁ ghanavassavalāhakā viya saravassaṁ vassathā” ti tenaṁ vicārento imaṁ gāthādvayamāha:

1. Gajaggameghehi hayaggamālibhi, rathūmijātehi sarābhivassebhi,
Tharuggahāvaṭṭadaḷhappahāribhi, parivāritā takkasilā samantato.

2. Abhidhāvatha cūpadhāvatha ca, vividhā vināditā vadantibhi,
Vattatajja tumulo ghoso yathā, vijjulatā jaladharassa gajjato ti.

Tattha gajaggameghehī ti aggagajameghehi, koñcanādaṁ gajjantehi mattavaravāraṇavalāhakehī ti attho. Hayaggamālibhī ti aggahayamālīhi, varasindhavavalāhakakulehi assānīkehī ti attho. Rathūmijātehī ti sañjātaūmivegehi sāgarasalilehi viya sañjātarathūmīhi, rathānīkehī ti attho. Sarābhivassebhī ti tehi yeva rathānīkehi ghanavassamegho viya saravassaṁ vassantehi {2.218}. Tharuggahāvaṭṭadaḷhappahāribhī ti tharuggahehi āvaṭṭadaḷhappahārīhi, ito cito ca āvattitvā parivattitvā daḷhaṁ paharantehi gahitakhaggaratanatharudaṇḍehi pattiyodhehi cā ti attho. Parivāritā takkasilā samantato ti yathā ayaṁ takkasilā parivāritā hoti, sīghaṁ tathā karothā ti attho.

Abhidhāvatha cūpadhāvatha cā ti vegena dhāvatha ceva upadhāvatha ca. Vividhā vināditā vadantibhī ti varavāraṇehi saddhiṁ vividhā vinaditā bhavatha, selitagajjitavāditehi nānāviravā hothā ti attho. Vattatajja tumulo ghoso ti vattatu ajja tumulo mahanto asanisaddasadiso ghoso. Yathā vijjulatā jaladharassa gajjato ti yathā gajjantassa jaladharassa mukhato niggatā vijjulatā caranti, evaṁ vicarantā nagaraṁ parivāretvā rajjaṁ gaṇhathāti vadati.

Iti so rājā gajjitvā senaṁ vicāretvā nagaradvārasamīpaṁ gantvā dvārakoṭṭhakaṁ disvā: “Idaṁ rañño vasanagehan”-ti pucchitvā: “Ayaṁ nagaradvārakoṭṭhako” ti vutte: “Nagaradvārakoṭṭhako tāva evarūpo, rañño nivesanaṁ kīdisaṁ bhavissatī” ti vatvā: “Vejayantapāsādasadisan”-ti sutvā: “Evaṁ yasasampannena raññā saddhiṁ yujjhituṁ na sakkhissāmā” ti dvārakoṭṭhakaṁ disvāva nivattitvā palāyitvā bārāṇasim-eva agamāsi.