Jātaka-aṭṭhakathā, Dukanipāto

Dhajamaparimitan-ti {2.219} idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ palāyitaparibbājakam-eva ārabbha kathesi. Imasmiṁ pana vatthusmiṁ so paribbājako jetavanaṁ pāvisi. Tasmiṁ khaṇe satthā mahājanaparivuto alaṅkatadhammāsane nisinno manosilātale sīhanādaṁ nadanto sīhapotako viya dhammaṁ deseti. Paribbājako dasabalassa brahmasarīrapaṭibhāgaṁ rūpaṁ puṇṇacandasassirikaṁ mukhaṁ suvaṇṇapaṭṭasadisaṁ nalāṭañca disvā: “Ko evarūpaṁ purisuttamaṁ jinituṁ sakkhissatī” ti nivattitvā parisantaraṁ pavisitvā palāyi. Mahājano taṁ anubandhitvā nivattitvā satthussa taṁ pavattiṁ ārocesi. Satthā: “Na so paribbājako idāneva, pubbe pi mama suvaṇṇavaṇṇaṁ mukhaṁ disvā palātoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bodhisatto bārāṇasiyaṁ rajjaṁ kāresi, takkasilāyaṁ eko gandhārarājā. So: “Bārāṇasiṁ gahessāmī” ti caturaṅginiyā senāya āgantvā nagaraṁ parivāretvā nagaradvāre ṭhito attano balavāhanaṁ oloketvā: “Ko ettakaṁ balavāhanaṁ jinituṁ sakkhissatī” ti attano senaṁ saṁvaṇṇetvā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Dhajamaparimitaṁ anantapāraṁ, duppasahaṁ dhaṅkehi sāgaraṁva,
Girimiva anilena duppasayho, duppasaho ahamajja tādisenā ti.

Tattha dhajamaparimitan-ti idaṁ tāva me rathesu morachade ṭhapetvā ussāpitadhajam-eva aparimitaṁ bahuṁ anekasatasaṅkhyaṁ. Anantapāran-ti balavāhanam-pi me: “Ettakā hatthī ettakā assā ettakā rathā ettakā pattī” ti gaṇanaparicchedarahitaṁ anantapāraṁ. Duppasahan-ti na sakkā paṭisattūhi sahituṁ abhibhavituṁ {2.220}. Yathā kiṁ? Dhaṅkehi sāgaraṁva, yathā sāgaro bahūhi kākehi vegavikkhambhanavasena vā atikkamanavasena vā duppasaho, evaṁ duppasahaṁ. Girimiva anilena duppasayho ti apica me ayaṁ balakāyo yathā pabbato vātena akampanīyato duppasaho, tathā aññena balakāyena duppasaho. Duppasaho ahamajja tādisenā ti svāhaṁ iminā balena samannāgato ajja tādisena duppasahoti aṭṭālake ṭhitaṁ bodhisattaṁ sandhāya vadati.

Athassa so puṇṇacandasassirikaṁ attano mukhaṁ dassetvā: “Bāla, mā vippalapasi, idāni te balavāhanaṁ mattavāraṇo viya naḷavanaṁ viddhaṁsessāmī” ti santajjetvā dutiyaṁ gāthamāha.

2. Mā bāliyaṁ vila pi na hissa tādisaṁ, viḍayhase na hi labhase nisedhakaṁ,
Āsajjasi gajamiva ekacārinaṁ, yo taṁ padā naḷamiva pothayissatī ti.

Tattha mā bāliyaṁ vilapī ti mā attano bālabhāvaṁ vippalapasi. Na hissa tādisan-ti na hi assa tādiso, ayam-eva vā pāṭho. Tādiso: “Anantapāraṁ me balavāhanan”-ti evarūpaṁ takkento rajjañca gahetuṁ samattho nāma na hi assa, na hotī ti attho. Viḍayhase ti tvaṁ bāla, kevalaṁ rāgadosamohamānapariḷāhena viḍayhasi yeva. Na hi labhase nisedhakan-ti mādisaṁ pana pasayha abhibhavitvā nisedhakaṁ na tāva labhasi, ajja taṁ āgatamaggeneva palāpessāmi. Āsajjasī ti upagacchasi. Gajamiva ekacārinan-ti ekacārinaṁ mattavaravāraṇaṁ viya. Yo taṁ padā naḷamiva pothayissatī ti yo taṁ yathā nāma mattavaravāraṇo pādā naḷaṁ potheti saṁcuṇṇeti, evaṁ pothayissati, taṁ tvaṁ āsajjasīti attānaṁ sandhāyāha.

Evaṁ tajjentassa panassa kathaṁ sutvā gandhārarājā ullokento {2.221} kañcanapaṭṭasadisaṁ mahānalāṭaṁ disvā attano gahaṇabhīto nivattitvā palāyanto sakanagaram-eva agamāsi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā gandhārarājā palāyitaparibbājako ahosi, bārāṇasirājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Kāsāvaṁ cūḷanandiyaṁ, puṭabhattañca kumbhilaṁ,
Khantivaṇṇaṁ kosiyañca, gūthapāṇaṁ kāmanītaṁ,
Palāyitadvayam-pi ca.