Jātaka-aṭṭhakathā, Dukanipāto

Siṅgālo mānatthaddho ti idaṁ satthā veḷuvane viharanto devadattaṁ ārabbha kathesi. Devadatto ajātasattuṁ pasādetvā uppāditaṁ lābhasakkāraṁ ciraṭṭhitikaṁ kātuṁ nāsakkhi, nāḷāgiripayojane pāṭihāriyassa diṭṭhakālato paṭṭhāya tassa so lābhasakkāro {2.243} antaradhāyi. Athekadivasaṁ bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “āvuso, devadatto lābhasakkāraṁ uppādetvā ciraṭṭhitikaṁ kātuṁ nāsakkhī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, devadatto idāneva attano uppannaṁ lābhasakkāraṁ antaradhāpeti, pubbe pi antaradhāpesiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa purohito ahosi tiṇṇaṁ vedānaṁ aṭṭhārasannañca sippānaṁ pāraṁ gato. So pathavījayamantaṁ nāma jānāti. Pathavījayamantoti āvaṭṭanamanto vuccati. Athekadivasaṁ bodhisatto: “Taṁ mantaṁ sajjhāyissāmī” ti ekasmiṁ aṅgaṇaṭṭhāne piṭṭhipāsāṇe nisīditvā sajjhāyamakāsi. Taṁ kira mantaṁ aññavihitaṁ dhitivirahitaṁ sāvetuṁ na sakkā, tasmā naṁ so tathārūpe ṭhāne sajjhāyati. Athassa sajjhāyanakāle eko siṅgālo ekasmiṁ bile nipanno taṁ mantaṁ sutvāva paguṇamakāsi. So kira anantarātīte attabhāve paguṇapathavījayamanto eko brāhmaṇo ahosi. Bodhisatto sajjhāyaṁ katvā uṭṭhāya: “Paguṇo vata me ayaṁ manto” ti āha. Siṅgālo bilā nikkhamitvā: “Ambho brāhmaṇa, ayaṁ manto tayā pi mam-eva paguṇataro” ti vatvā palāyi. Bodhisatto: “Ayaṁ siṅgālo mahantaṁ akusalaṁ karissatī” ti: “Gaṇhatha gaṇhathā” ti thokaṁ anubandhi. Siṅgālo palāyitvā araññaṁ pāvisi.

So gantvā ekaṁ siṅgāliṁ thokaṁ sarīre ḍaṁsi, “kiṁ, sāmī” ti ca vutte: “Mayhaṁ jānāsi na jānāsī” ti āha. Sā: “Āma, jānāmī” ti sampaṭicchi. So pathavījayamantaṁ parivattetvā anekāni siṅgālasatāni āṇāpetvā sabbe pi hatthiassasīhabyagghasūkaramigādayo catuppade attano santike {2.244} akāsi. Katvā ca pana sabbadāṭho nāma rājā hutvā ekaṁ siṅgāliṁ aggamahesiṁ akāsi. Dvinnaṁ hatthīnaṁ piṭṭhe sīho tiṭṭhati, sīhapiṭṭhe sabbadāṭho siṅgālo rājā siṅgāliyā aggamahesiyā saddhiṁ nisīdati, mahanto yaso ahosi. So yasamahantena pamajjitvā mānaṁ uppādetvā: “Bārāṇasirajjaṁ gaṇhissāmī” ti sabbacatuppadaparivuto bārāṇasiyā avidūraṭṭhānaṁ sampāpuṇi, parisā dvādasayojanā ahosi. So avidūre ṭhito yeva: “Rajjaṁ vā detu, yuddhaṁ vā” ti rañño sāsanaṁ pesesi. Bārāṇasivāsino bhītatasitā nagaradvārāni pidahitvā aṭṭhaṁsu.

Bodhisatto rājānaṁ upasaṅkamitvā: “Mā bhāyi, mahārāja, sabbadāṭhasiṅgālena saddhiṁ yuddhaṁ mama bhāro, ṭhapetvā maṁ añño tena saddhiṁ yujjhituṁ samattho nāma natthī” ti rājānañca nāgare ca samassāsetvā: “Kinti katvā nu kho sabbadāṭho rajjaṁ gahessati, pucchissāmi tāva nan”-ti dvāraṭṭālakaṁ abhiruhitvā: “Samma sabbadāṭha, kinti katvā imaṁ rajjaṁ gaṇhissasī” ti pucchi. “Sīhanādaṁ nadāpetvā mahājanaṁ saddena santāsetvā gaṇhissāmī” ti. Bodhisatto: “Atthetan”-ti ñatvā aṭṭālakā oruyha: “Sakaladvādasayojanikabārāṇasinagaravāsino kaṇṇacchiddāni māsapiṭṭhena lañjantū” ti bheriṁ carāpesi. Mahājano bheriyā āṇaṁ sutvā antamaso biḷāle upādāya sabbacatuppadānañceva attano ca kaṇṇacchiddāni yathā parassa saddaṁ sotuṁ na sakkā, evaṁ māsapiṭṭhena lañji.

Atha bodhisatto puna aṭṭālakaṁ abhiruhitvā: “Sabbadāṭhā” ti āha. “Kiṁ, brāhmaṇā” ti? “Imaṁ rajjaṁ kinti katvā gaṇhissasī” ti? “Sīhanādaṁ nadāpetvā manusse tāsetvā jīvitakkhayaṁ pāpetvā gaṇhissāmī” ti. “Sīhanādaṁ nadāpetuṁ na sakkhissasi. Jātisampannā hi surattahatthapādā kesarasīharājāno tādisassa jarasiṅgālassa āṇaṁ na karissantī” ti. Siṅgālo mānatthaddho hutvā {2.245} “aññe tāva sīhā tiṭṭhantu, yassāhaṁ piṭṭhe nisinno, taññeva nadāpessāmī” ti āha. “Tena hi nadāpehi, yadi sakkosī” ti. So yasmiṁ sīhe nisinno, tassa: “Nadāhī” ti pādena saññaṁ adāsi. Sīho hatthikumbhe mukhaṁ uppīḷetvā tikkhattuṁ appaṭivattiyaṁ sīhanādaṁ nadi. Hatthī santāsappattā hutvā siṅgālaṁ pādamūle pātetvā pādenassa sīsaṁ akkamitvā cuṇṇavicuṇṇaṁ akaṁsu, sabbadāṭho tattheva jīvitakkhayaṁ patto. Te pi hatthī sīhanādaṁ sutvā maraṇabhayatajjitā aññamaññaṁ ovijjhitvā tattheva jīvitakkhayaṁ pāpuṇiṁsu, ṭhapetvā sīhe sesā pi migasūkarādayo sasabiḷārapariyosānā sabbe catuppādā tattheva jīvitakkhayaṁ pāpuṇiṁsu. Sīhā palāyitvā araññaṁ pavisiṁsu, dvādasayojaniko maṁsarāsi ahosi. Bodhisatto aṭṭālakā otaritvā nagaradvārāni vivarāpetvā: “Sabbe attano kaṇṇesu māsapiṭṭhaṁ apanetvā maṁsatthikā maṁsaṁ āharantū” ti nagare bheriṁ carāpesi. Manussā allamaṁsaṁ khāditvā sesaṁ sukkhāpetvā vallūramakaṁsu. Tasmiṁ kira kāle vallūrakaraṇaṁ udapādīti vadanti.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā imā abhisambuddhagāthā vatvā jātakaṁ samodhānesi:

1. Siṅgālo mānatthaddho ca, parivārena atthiko,
Pāpuṇi mahatiṁ bhūmiṁ, rājāsi sabbadāṭhinaṁ.

2. Evam-eva manussesu, yo hoti parivāravā,
So hi tattha mahā hoti, siṅgālo viya dāṭhinan-ti.

Tattha mānatthaddho ti parivāraṁ nissāya uppannena mānena thaddho. Parivārena atthiko ti uttarim-pi parivārena atthiko hutvā. Mahatiṁ bhūmin-ti mahantaṁ sampattiṁ. Rājāsi sabbadāṭhinan-ti sabbesaṁ dāṭhīnaṁ {2.246} rājā āsi. So hi tattha mahā hotī ti so parivārasampanno puriso tesu parivāresu mahā nāma hoti. Siṅgālo viya dāṭhinan-ti yathā siṅgālo dāṭhīnaṁ mahā ahosi, evaṁ mahā hoti, atha so siṅgālo viya pamādaṁ āpajjitvā taṁ parivāraṁ nissāya vināsaṁ pāpuṇātīti.