Jātaka-aṭṭhakathā, Tikanipāto

Mamannapānan-ti idaṁ satthā āḷaviṁ nissāya aggāḷave cetiye viharanto kuṭikārasikkhāpadaṁ (Pār. 342) ārabbha kathesi. Āḷavakā hi bhikkhū saññācikāya kuṭiyo kārayamānā yācanabahulā viññattibahulā vihariṁsu: “Purisaṁ detha, purisatthakaraṁ dethā” ti ādīni vadantā. Manussā upaddutā yācanāya upaddutā viññattiyā bhikkhū disvā ubbijjiṁsu pi uttasiṁsu pi palāyiṁsu pi. Athāyasmā mahākassapo āḷaviṁ upasaṅkamitvā piṇḍāya pāvisi, manussā theram-pi disvā tatheva paṭipajjiṁsu. So pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhū āmantetvā: “Pubbāyaṁ, āvuso, āḷavī sulabhapiṇḍā, idāni kasmā dullabhapiṇḍā jātā” ti pucchitvā taṁ kāraṇaṁ sutvā bhagavati āḷaviṁ āgantvā aggāḷavacetiye viharante bhagavantaṁ upasaṅkamitvā etamatthaṁ ārocesi. Satthā etasmiṁ kāraṇe bhikkhusaṅghaṁ sannipātāpetvā āḷavake bhikkhū paṭipucchi {2.283}: “saccaṁ kira tumhe, bhikkhave, saññācikāya kuṭiyo kārethā” ti. “Saccaṁ, bhante” ti vutte te bhikkhū garahitvā: “Bhikkhave, yācanā nāmesā sattaratanaparipuṇṇe nāgabhavane vasantānaṁ nāgānam-pi amanāpā, pageva manussānaṁ, yesaṁ ekaṁ kahāpaṇakaṁ uppādentānaṁ pāsāṇato maṁsaṁ uppāṭanakālo viya hotī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto mahāvibhave brāhmaṇakule nibbatti. Tassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle añño pi puññavā satto tassa mātu kucchismiṁ nibbatti. Te ubho pi bhātaro vayappattā mātāpitūnaṁ kālakiriyāya saṁviggahadayā isipabbajjaṁ pabbajitvā gaṅgātīre paṇṇasālaṁ māpetvā vasiṁsu. Tesu jeṭṭhassa uparigaṅgāya paṇṇasālā ahosi, kaniṭṭhassa adhogaṅgāya. Athekadivasaṁ maṇikaṇṭho nāma nāgarājā nāgabhavanā nikkhamitvā gaṅgātīre māṇavakavesena vicaranto kaniṭṭhassa assamaṁ gantvā vanditvā ekamantaṁ nisīdi, te aññamaññaṁ sammodanīyakathaṁ kathetvā vissāsikā ahesuṁ, vinā vattituṁ nāsakkhiṁsu. Maṇikaṇṭho abhiṇhaṁ kaniṭṭhatāpasassa santikaṁ āgantvā kathāsallāpena nisīditvā gamanakāle tāpase sinehena attabhāvaṁ vijahitvā bhogehi tāpasaṁ parikkhipanto parissajitvā uparimuddhani mahantaṁ phaṇaṁ dhāretvā thokaṁ vasitvā taṁ sinehaṁ vinodetvā sarīraṁ viniveṭhetvā tāpasaṁ vanditvā sakaṭṭhānam-eva gacchati. Tāpaso tassa bhayena kiso ahosi lūkho dubbaṇṇo uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto.

So ekadivasaṁ bhātu santikaṁ agamāsi. Atha naṁ so pucchi: “kissa, tvaṁ bho, kiso lūkho dubbaṇṇo uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto” ti. So tassa taṁ pavattiṁ ārocetvā: “Kiṁ pana, tvaṁ bho, tassa nāgarājassa āgamanaṁ {2.284} icchasi, na icchasī” ti puṭṭho: “Na icchāmī” ti vatvā: “So pana nāgarājā tava santikaṁ āgacchanto kiṁ piḷandhanaṁ piḷandhitvā āgacchatī” ti vutte: “Maṇiratanan”-ti āha. Tena hi tvaṁ tasmiṁ nāgarāje tava santikaṁ āgantvā anisinne yeva: “Maṇiṁ me dehī” ti yāca, evaṁ so nāgo taṁ bhogehi aparikkhipitvāva gamissati. Punadivase assamapadadvāre ṭhatvā āgacchantam-eva naṁ yāceyyāsi, tatiyadivase gaṅgātīre ṭhatvā udakā ummujjantam-eva naṁ yāceyyāsi, evaṁ so tava santikaṁ puna na āgamissatīti.

Tāpaso: “Sādhū” ti paṭissuṇitvā attano paṇṇasālaṁ gantvā punadivase nāgarājānaṁ āgantvā ṭhitamattameva: “Etaṁ attano piḷandhanamaṇiṁ me dehī” ti yāci, so anisīditvāva palāyi. Atha naṁ dutiyadivase assamapadadvāre ṭhatvā āgacchantameva: “Hiyyo me maṇiratanaṁ nādāsi, ajja dānaṁ laddhuṁ vaṭṭatī” ti āha. Nāgo assamapadaṁ apavisitvāva palāyi. Tatiyadivase udakato ummujjantam-eva naṁ: “Ajja me tatiyo divaso yācantassa, dehi dāni me etaṁ maṇiratanan”-ti āha. Nāgarājā udake ṭhatvāva tāpasaṁ paṭikkhipanto dve gāthā āha:

1. Mamannapānaṁ vipulaṁ uḷāraṁ, uppajjatīmassa maṇissa hetu,
Taṁ te na dassaṁ atiyācakosi, na cā pi te assamamāgamissaṁ.

2. Susū yathā sakkharadhotapāṇī, tāsesimaṁ selaṁ yācamāno,
Taṁ te na dassaṁ atiyācakosi, na cā pi te assamamāgamissan-ti.

Tattha {2.285} mamannapānan-ti mama yāgubhattādidibbabhojanaṁ aṭṭhapānakabhedañca dibbapānaṁ. Vipulan-ti bahu. Uḷāran-ti seṭṭhaṁ paṇītaṁ. Taṁ te ti taṁ maṇiṁ tuyhaṁ. Atiyācakosī ti kālañca pamāṇañca atikkamitvā ajja tīṇi divasāni mayhaṁ piyaṁ manāpaṁ maṇiratanaṁ yācamāno atikkamma yācakosi. Na cā pi te ti na kevalaṁ na dassaṁ, assamam-pi te nāgamissaṁ. Susū yathā ti yathā nāma yuvā taruṇamanusso. Sakkharadhotapāṇī ti sakkharāya dhotapāṇi, telena pāsāṇe dhotaasihattho. Tāsesimaṁ selaṁ yācamāno ti imaṁ maṇiṁ yācanto tvaṁ kañcanatharukhaggaṁ abbāhitvā: “Sīsaṁ te chindāmī” ti vadanto taruṇapuriso viya maṁ tāsesi.

Evaṁ vatvā so nāgarājā udake nimujjitvā attano nāgabhavanam-eva gantvā na paccāgañchi. Atha so tāpaso tassa dassanīyassa nāgarājassa adassanena bhiyyosomattāya kiso ahosi lūkho dubbaṇṇo uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto. Atha jeṭṭhatāpaso: “Kaniṭṭhassa pavattiṁ jānissāmī” ti tassa santikaṁ āgantvā taṁ bhiyyosomattāya paṇḍuroginaṁ disvā: “Kiṁ nu kho, bho, tvaṁ bhiyyosomattāya paṇḍurogī jāto” ti vatvā: “Tassa dassanīyassa nāgarājassa adassanenā” ti sutvā: “Ayaṁ tāpaso nāgarājānaṁ vinā vattituṁ na sakkotī” ti sallakkhetvā tatiyaṁ gāthamāha.

Tattha na taṁ yāce ti taṁ bhaṇḍaṁ na yāceyya. Yassa piyaṁ jigīse ti yaṁ bhaṇḍaṁ assa puggalassa piyanti jāneyya. Desso hotī ti appiyo hoti. Atiyācanāyā ti pamāṇaṁ atikkamitvā varabhaṇḍaṁ yācanto tāya atiyācanāya. Adassanaṁ yeva tadajjhagamā ti tato paṭṭhāya adassanam-eva gatoti.

Evaṁ pana taṁ vatvā: “Ito dāni paṭṭhāya mā socī” ti samassāsetvā jeṭṭhabhātā attano assamam-eva gato. Athāparabhāge te {2.286} dve pi bhātaro abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇā ahesuṁ.

Satthā: “Evaṁ, bhikkhave, sattaratanaparipuṇṇe nāgabhavane vasantānaṁ nāgānam-pi yācanā nāma amanāpā, kimaṅgaṁ pana manussānan”-ti imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kaniṭṭho ānando ahosi, jeṭṭho pana aham-eva ahosin”-ti.