Ja 272: Byagghajātakavaṇṇanā
Yena
Ekasmiñhi antovasse dve aggasāvakā gaṇaṁ pahāya vivittāvāsaṁ vasitukāmā satthāraṁ āpucchitvā kokālikaraṭṭhe kokālikassa vasanaṭṭhānaṁ gantvā taṁ evamāhaṁsu: “Āvuso kokālika, taṁ
Te vutthavassā pavāretvā: “Āvuso, taṁ nissāya sukhaṁ vutthāmha, satthāraṁ vandituṁ gacchāmā” ti taṁ āpucchiṁsu. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā te ādāya dhuragāme piṇḍāya cari. Therā katabhattakiccā gāmato nikkhamiṁsu. Kokāliko te uyyojetvā nivattitvā manussānaṁ ārocesi: “Upāsakā, tumhe tiracchānasadisā, dve aggasāvake temāsaṁ dhuravihāre vasante na jānittha, idāni te gatā” ti. Manussā: “Kasmā pana, bhante, amhākaṁ nārocitthā” ti vatvā bahuṁ sappitelādibhesajjañceva vatthacchādanañca gahetvā there upasaṅkamitvā vanditvā: “Khamatha no, bhante, mayaṁ tumhākaṁ aggasāvakabhāvaṁ na jānāma, ajja no kokālikabhadantassa vacanena ñātā, amhākaṁ anukampāya imāni bhesajjavatthacchādanāni gaṇhathā” ti āhaṁsu.
Kokāliko: “Therā appicchā santuṭṭhā, imāni vatthāni attanā aggahetvā mayhaṁ dassantī” ti cintetvā upāsakehi saddhiṁ yeva therānaṁ santikaṁ gato. Therā bhikkhuparipācitattā tato kiñci neva attanā gaṇhiṁsu, na kokālikassa dāpesuṁ. Upāsakā: “Bhante, idāni agaṇhantā puna amhākaṁ anukampāya idha āgaccheyyāthā” ti yāciṁsu. Therā anadhivāsetvā satthu santikaṁ agamiṁsu. Kokāliko: “Ime therā attanā agaṇhantā mayhaṁ na dāpesun”-ti āghātaṁ bandhi. Therā pi satthu santike thokaṁ vasitvā attano parivāre pañcabhikkhusate ca ādāya bhikkhusahassena saddhiṁ cārikaṁ caramānā kokālikaraṭṭhaṁ pattā. Te upāsakā paccuggamanaṁ katvā there ādāya tam-eva vihāraṁ netvā devasikaṁ mahāsakkāraṁ kariṁsu. Pahutaṁ bhesajjavatthacchādanaṁ
Atheko daharo bhikkhu āha: “upāsakā, kathaṁ therā vasissanti, tumhākaṁ kulūpako thero idha imesaṁ vāsaṁ na sahatī” ti. Te tassa santikaṁ gantvā: “Bhante, tumhe kira therānaṁ idha vāsaṁ na sahatha, gacchatha ne khamāpetvā nivattetha, sace na nivattetha, palāyitvā aññattha vasathā” ti āhaṁsu.
Kokāliko pana: “Sāriputtamoggallāne gahetvā āgamissāmī” ti kokālikaraṭṭhato jetavanaṁ āgantvā satthāraṁ vanditvā there upasaṅkamitvā: “Āvuso, kokālikaraṭṭhavāsino manussā tumhe pakkosanti, etha gacchāmā” ti āha. “Gaccha tvaṁ, āvuso, na mayaṁ āgacchāmā” ti. So therehi paṭikkhitto sayam-eva agamāsi. Atha bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “āvuso, kokāliko sāriputtamoggallānehi sahā pi vinā pi vattituṁ na sakkoti, saṁyogam-pi na sahati, viyogam-pi na sahatī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi kokāliko sāriputtamoggallānehi neva saha, na vinā vattituṁ sakkotī” ti vatvā atītaṁ āhari.
Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto aññatarasmiṁ araññāyatane rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tassa vimānato avidūre aññatarasmiṁ vanappatijeṭṭhake aññā rukkhadevatā vasati. Tasmiṁ vanasaṇḍe sīho ca byaggho ca vasanti. Tesaṁ bhayena koci tattha na khettaṁ karoti, na rukkhaṁ chindati, nivattitvā oloketuṁ samattho nāma natthi. Te pana sīhabyagghā nānappakāre mige vadhitvā khādanti, khāditāvasesaṁ tattheva pahāya gacchanti. Tena so vanasaṇḍo asucikuṇapagandho hoti. Atha itarā rukkhadevatā andhabālā kāraṇākāraṇaṁ ajānamānā ekadivasaṁ bodhisattaṁ āha: “samma, ete no sīhabyagghe nissāya vanasaṇḍo asucikuṇapagandho jāto, ahaṁ ete palāpemī” ti. Bodhisatto: “Samma, ime dve nissāya amhākaṁ vimānāni
1. Yena mittena saṁsaggā, yogakkhemo vihiyyati,
Pubbevajjhābhavaṁ tassa, rakkhe akkhīva paṇḍito.
2. Yena mittena saṁsaggā, yogakkhemo pavaḍḍhati,
Kareyyattasamaṁ vuttiṁ, sabbakiccesu paṇḍito ti.
Tattha yena mittena saṁsaggā ti yena pāpamittena saddhiṁ saṁsaggahetu saṁsaggakāraṇā, yena saddhiṁ dassanasaṁsaggo savanasaṁsaggo kāyasaṁsaggo samullapanasaṁsaggo paribhogasaṁsaggoti imassa pañcavidhassa saṁsaggassa katattā ti attho. Yogakkhemo ti kāyacittasukhaṁ. Tañhi dukkhayogato khemattā idha yogakkhemoti adhippetaṁ. Vihiyyatī ti parihāyati. Pubbevajjhābhavaṁ tassa, rakkhe akkhīva paṇḍito ti tassa pāpamittassa ajjhābhavaṁ tena abhibhavitabbaṁ attano lābhayasajīvitaṁ, yathā naṁ so na ajjhābhavati, tathā paṭhamataram-eva attano akkhī viya paṇḍito puriso rakkheyya.
Dutiyagāthāya yenā ti yena kalyāṇamittena saha saṁsaggakāraṇā. Yogakkhemo pavaḍḍhatī ti kāyacittasukhaṁ vaḍḍhati. Kareyyattasamaṁ vuttin-ti tassa kalyāṇamittassa sabbakiccesu paṇḍito puriso yathā attano jīvitavuttiñca upabhogaparibhogavuttiñca karoti, evametaṁ sabbaṁ kareyya, adhikam-pi kareyya, hīnaṁ pana na kareyyāti.
Evaṁ bodhisattena kāraṇe kathite pi sā bāladevatā anupadhāretvā ekadivasaṁ bheravarūpārammaṇaṁ dassetvā te sīhabyagghe palāpesi. Manussā tesaṁ padavalañjaṁ adisvā: “Sīhabyagghā aññaṁ vanasaṇḍaṁ gatā” ti ñatvā vanasaṇḍassa ekapassaṁ chindiṁsu. Devatā bodhisattaṁ upasaṅkamitvā
3. Etha byagghā nivattavho, paccupetha mahāvanaṁ,
Mā vanaṁ chindi nibyagghaṁ, byagghā māhesu nibbanā ti.
Tattha byagghā ti ubho pi te byagghanāmenevālapantī āha. Nivattavho ti nivattatha. Paccupetha mahāvanan-ti taṁ mahāvanaṁ paccupetha puna upagacchatha, ayam-eva vā pāṭho. Mā vanaṁ chindi nibyagghan-ti amhākaṁ vasanakavanasaṇḍaṁ idāni tumhākaṁ abhāvena nibyagghaṁ manussā mā chindiṁsu. Byagghā māhesu nibbanā ti tumhādisā ca byaggharājāno attano vasanaṭṭhānā palāyitattā nibbanā vasanaṭṭhānabhūtena vanena virahitā mā ahesuṁ.
Te evaṁ tāya devatāya yāciyamānāpi: “Gaccha tvaṁ, na mayaṁ āgamissāmā” ti paṭikkhipiṁsu yeva. Devatā ekikāva vanasaṇḍaṁ paccāgañchi. Manussā pi katipāheneva sabbaṁ vanaṁ chinditvā khettāni karitvā kasikammaṁ kariṁsu.
Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā apaṇḍitā devatā kokāliko ahosi, sīho sāriputto, byaggho moggallāno, paṇḍitadevatā pana aham-eva ahosin”-ti.
Byagghajātakavaṇṇanā dutiyā