Jātaka-aṭṭhakathā, Tikanipāto

Bārāṇasyaṁ {2.433}, mahārājā ti idaṁ satthā jetavane viharanto bimbādeviyā sāriputtattherena dinnaṁ rohitamaccharasaṁ navasappimissakaṁ sālibhattaṁ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitaabbhantarajātake (Ja. 281) vatthusadisam-eva.

Sammāsambuddhe hi pavattitavaradhammacakke vesāliyaṁ kūṭāgārasālāyaṁ viharante mahāpajāpatī gotamī pañca sākiyasatāni ādāya gantvā pabbajjaṁ yācitvā pabbajjañceva upasampadañca labhi. Aparabhāge tā pañcasatā bhikkhuniyo nandakovādaṁ (MN. 146) sutvā arahattaṁ pāpuṇiṁsu. Satthari pana sāvatthiṁ upanissāya viharante rāhulamātā bimbādevī: “Sāmiko me pabbajitvā sabbaññutaṁ patto, putto pi me pabbajitvā tasseva santike vasati, ahaṁ agāramajjhe kiṁkarissāmi, aham-pi pabbajitvā sāvatthiṁ gantvā sammāsambuddhañca puttañca nibaddhaṁ passamānā viharissāmī” ti cintetvā bhikkhunupassayaṁ gantvā pabbajitvā ācariyupajjhāyāhi saddhiṁ sāvatthiṁ gantvā satthārañca piyaputtañca passamānā ekasmiṁ bhikkhunupassaye vāsaṁ kappesi. Rāhulasāmaṇero āgantvā mātaraṁ passati.

Tadā pi hi theriyā udaravāto kup pi, rāhulabhaddo therassa ācikkhi. Thero taṁ āsanasālāyaṁ nisīdāpetvā kosalarañño nivesanaṁ gantvā rohitamaccharasaṁ navasappimissakaṁ sālibhattaṁ āharitvā tassa adāsi. So āharitvā mātu theriyā adāsi, tassā bhuttamattāya udaravāto paṭippassambhi. Rājā purise pesetvā pariggaṇhāpetvā tato paṭṭhāya theriyā tathārūpaṁ bhattaṁ adāsi. Athekadivasaṁ bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “āvuso dhammasenāpati, theriṁ evarūpena nāma bhojanena santappesī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva sāriputto rāhulamātāya patthitaṁ deti, pubbe pi adāsiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto kākayoniyaṁ nibbattitvā vayappatto asītiyā kākasahassānaṁ jeṭṭhako supatto nāma kākarājā ahosi, aggamahesī panassa suphassā nāma kākī ahosi, senāpati sumukho nāma. So asītiyā kākasahassehi parivuto bārāṇasiṁ upanissāya vasi. So ekadivasaṁ suphassaṁ ādāya gocaraṁ pariyesanto bārāṇasirañño mahānasamatthakena agamāsi. Sūdo rañño nānāmacchamaṁsavikatiparivāraṁ bhojanaṁ sampādetvā thokaṁ bhājanāni vivaritvā usumaṁ palāpento aṭṭhāsi. Suphassā macchamaṁsagandhaṁ ghāyitvā rājabhojanaṁ bhuñjitukāmā hutvā taṁ divasaṁ akathetvā dutiyadivase: “Ehi, bhadde, gocarāya gamissāmā” ti vuttā: “Tumhe gacchatha, mayhaṁ eko dohaḷo atthī” ti vatvā: “Kīdiso dohaḷo” ti vutte: “Bārāṇasirañño bhojanaṁ bhuñjitukāmāmhi, na kho pana sakkā {2.434} mayā taṁ laddhuṁ, tasmā jīvitaṁ pariccajissāmi, devā” ti āha. Bodhisatto cintayamāno nisīdi. Sumukho āgantvā: “Kiṁ, mahārāja, anattamanosī” ti pucchi, rājā tamatthaṁ ārocesi. Senāpati: “Mā cintayi, mahārājā” ti te ubho pi assāsetvā: “Ajja tumhe idheva hotha, mayaṁ bhattaṁ āharissāmā” ti vatvā pakkāmi.

So kāke sannipātetvā taṁ kāraṇaṁ kathetvā: “Etha bhattaṁ āharissāmā” ti kākehi saddhiṁ bārāṇasiṁ pavisitvā mahānasassa avidūre kāke vagge vagge katvā tasmiṁ tasmiṁ ṭhāne ārakkhatthāya ṭhapetvā sayaṁ aṭṭhahi kākayodhehi saddhiṁ mahānasachadane nisīdi rañño bhattaharaṇakālaṁ olokayamāno. Te ca kāke āha: “ahaṁ rañño bhatte hariyamāne bhājanāni pātessāmi, bhājanesu patitesu mayhaṁ jīvitaṁ natthi, tumhesu cattāro janā mukhapūraṁ bhattaṁ, cattāro macchamaṁsaṁ gahetvā netvā supattaṁ sapajāpatikaṁ kākarājānaṁ bhojetha, ‘kahaṁ senāpatī’ ti vutte ‘pacchato ehitī’ ti vadeyyāthā” ti. Atha sūdo rañño bhojanavikatiṁ sampādetvā kājena gahetvā rājakulaṁ pāyāsi. Tassa rājaṅgaṇaṁ gatakāle kākasenāpati kākānaṁ saññaṁ datvā sayaṁ uppatitvā bhattahārakassa ure nisīditvā nakhapañjarena paharitvā kaṇayaggasadisena tuṇḍena nāsaggamassa abhihantvā uṭṭhāya dvīhi pakkhehi mukhamassa pidahi. Rājā mahātale caṅkamanto mahāvātapānena oloketvā taṁ kākassa kiriyaṁ disvā bhattahārakassa saddaṁ datvā: “Bho bhattakāraka, bhājanāni chaḍḍetvā kākam-eva gaṇhā” ti āha. So bhājanāni chaḍḍetvā kākaṁ daḷhaṁ gaṇhi. Rājā pi naṁ: “Ito ehī” ti āha.

Tasmiṁ khaṇe kākā āgantvā attano pahonakaṁ bhuñjitvā {2.435} sesaṁ vuttaniyāmeneva gahetvā agamiṁsu. Tato sesā āgantvā sesaṁ bhuñjiṁsu. Te pi aṭṭha janā gantvā rājānaṁ sapajāpatikaṁ bhojesuṁ, suphassāya dohaḷo vūpasami. Bhattahārako kākaṁ rañño upanesi. Atha naṁ rājā pucchi: “bho kāka, tvaṁ mamañca na lajji, bhattahārakassa ca nāsaṁ khaṇḍesi, bhattabhājanāni ca bhindi, attano ca jīvitaṁ na rakkhi, kasmā evarūpaṁ kammamakāsī” ti? Kāko: “Mahārāja, amhākaṁ rājā bārāṇasiṁ upanissāya vasati, ahamassa senāpati, tassa suphassā nāma bhariyā dohaḷinī tumhākaṁ bhojanaṁ bhuñjitukāmā, rājā tassā dohaḷaṁ mayhaṁ ācikkhi. Ahaṁ tattheva mama jīvitaṁ pariccajitvā āgato, idāni me tassā bhojanaṁ pesitaṁ, mayhaṁ manoratho matthakaṁ patto, iminā kāraṇena mayā evarūpaṁ kammaṁ katan”-ti dīpento imā gāthā āha.

1. Bārāṇasyaṁ mahārāja, kākarājā nivāsako,
Asītiyā sahassehi, supatto parivārito.

2. Tassa dohaḷinī bhariyā, suphassā bhakkhitumicchati,
Rañño mahānase pakkaṁ, paccagghaṁ rājabhojanaṁ.

3. Tesāhaṁ pahito dūto, rañño camhi idhāgato,
Bhattu apacitiṁ kummi, nāsāyamakaraṁ vaṇan-ti.

Tattha bārāṇasyan-ti bārāṇasiyaṁ. Nivāsako ti nibaddhavasanako. Pakkan-ti nānappakārena sampāditaṁ. Keci: “Siddhan”-ti sajjhāyanti. Paccagghan-ti abbhuṇhaṁ apārivāsikaṁ, macchamaṁsavikatīsu vā paccekaṁ mahagghaṁ etthāti paccagghaṁ. Tesāhaṁ pahito dūto, rañño camhi idhāgato ti tesaṁ ubhinnam-pi ahaṁ dūto āṇattikaro rañño ca amhi pahito, tasmā idha āgatoti attho. Bhattu apacitiṁ kummī ti svāhaṁ evaṁ āgato attano bhattu apacitiṁ sakkārasammānaṁ karomi. Nāsāyamakaraṁ vaṇanti, mahārāja, iminā kāraṇena tumhe ca attano ca jīvitaṁ agaṇetvā bhattabhājanaṁ pātāpetuṁ bhattahārakassa nāsāya mukhatuṇḍakena vaṇaṁ akāsiṁ, mayā attano rañño apaciti katā, idāni tumhe yaṁ icchatha, taṁ daṇḍaṁ karothāti.

Rājā {2.436} tassa vacanaṁ sutvā: “Mayaṁ tāva manussabhūtānaṁ mahantaṁ yasaṁ datvā amhākaṁ suhajje kātuṁ na sakkoma, gāmādīni dadamānā pi amhākaṁ jīvitadāyakaṁ na labhāma, ayaṁ kāko samāno attano rañño jīvitaṁ pariccajati, ativiya sappuriso madhurassaro dhammakathiko” ti guṇesu pasīditvā taṁ setacchattena pūjesi. So attanā laddhena setacchattena rājānam-eva pūjetvā bodhisattassa guṇe kathesi. Rājā naṁ pakkosāpetvā dhammaṁ sutvā ubhinnam-pi tesaṁ attano bhojananiyāmena bhattaṁ paṭṭhapesi, sesakākānaṁ devasikaṁ ekaṁ taṇḍulambaṇaṁ pacāpesi, sayañca bodhisattassa ovāde ṭhatvā sabbasattānaṁ abhayaṁ datvā pañca sīlāni rakkhi. Supattakākovādo pana satta vassasatāni pavatti.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā rājā ānando ahosi, sumukho senāpati sāriputto, suphassā rāhulamātā, supatto pana aham-eva ahosin”-ti.