Jātaka-aṭṭhakathā, Catukkanipāto

Brahā pavaḍḍhakāyo soti idaṁ satthā veḷuvane viharanto devadattassa sugatālayakaraṇaṁ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā vitthāritam-eva, ayaṁ panettha saṅkhepo. Satthārā: “Sāriputta, devadatto tumhe disvā kiṁ akāsī” ti vutto thero āha: “Bhante, so tumhākaṁ anukaronto mama hatthe bījaniṁ datvā nipajji. Atha naṁ kokāliko ure jaṇṇunā pahari, iti so tumhākaṁ anukaronto dukkhaṁ anubhavī” ti. Taṁ sutvā satthā: “Na kho, sāriputta, devadatto idāneva mama anukaronto dukkhaṁ anubhoti, pubbepesa anubhosiyevā” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto sīhayoniyaṁ nibbattitvā himavante guhāyaṁ vasanto {3.113} ekadivasaṁ mahiṁsaṁ vadhitvā maṁsaṁ khāditvā pānīyaṁ pivitvā guhaṁ āgacchati. Eko siṅgālo taṁ disvā palāyituṁ asakkonto urena nipajji, “kiṁ jambukā” ti ca vutte: “Upaṭṭhahissāmi taṁ, bhaddante” ti āha. Sīho: “Tena hi ehī” ti taṁ attano vasanaṭṭhānaṁ netvā divase divase maṁsaṁ āharitvā posesi. Tassa sīhavighāsena thūlasarīrataṁ pattassa ekadivasaṁ māno uppajji. So sīhaṁ upasaṅkamitvā āha: “Ahaṁ, sāmi, niccakālaṁ tumhākaṁ palibodho, tumhe niccaṁ maṁsaṁ āharitvā maṁ posetha, ajja tumhe idheva hotha, ahaṁ ekaṁ vāraṇaṁ vadhitvā maṁsaṁ khāditvā tumhākam-pi āharissāmī” ti. Sīho: “Mā te, jambuka, etaṁ rucci, na tvaṁ vāraṇaṁ vadhitvā maṁsakhādakayoniyaṁ nibbatto, ahaṁ te vāraṇaṁ vadhitvā dassāmi, vāraṇo nāma mahākāyo pavaḍḍhakāyo, mā vāraṇaṁ gaṇhi, mama vacanaṁ karohī” ti vatvā paṭhamaṁ gāthamāha.

Tattha brahā ti mahanto. Pavaḍḍhakāyo ti uddhaṁ uggatakāyo. Dīghadāṭho ti dīghadanto tehi dantehi tumhādise paharitvā jīvitakkhaye pāpeti. Yatthā ti yasmiṁ sīhakule jātā mattavāraṇaṁ gaṇhanti, tvaṁ na tattha jāto, siṅgālakule pana jātosī ti attho.

Siṅgālo sīhena vārito yeva guhā nikkhamitvā tikkhattuṁ: “Bukka bukkā” ti siṅgālikaṁ nadaṁ naditvā pabbatakūṭe ṭhito pabbatapādaṁ olokento ekaṁ kāḷavāraṇaṁ pabbatapādena āgacchantaṁ disvā ullaṅghitvā: “Tassa kumbhe patissāmī” ti parivattitvā pādamūle pati. Vāraṇo purimapādaṁ ukkhipitvā tassa matthake patiṭṭhāpesi, sīsaṁ bhijjitvā cuṇṇavicuṇṇaṁ jātaṁ {3.114}. So tattheva anutthunanto sayi, vāraṇo koñcanādaṁ karonto pakkāmi. Bodhisatto gantvā pabbatamatthake ṭhito taṁ vināsappattaṁ disvā: “Attano mānaṁ nissāya naṭṭho siṅgālo” ti tisso gāthā abhāsi:

2. Asīho sīhamānena, yo attānaṁ vikubbati,
Kotthūva gajamāsajja, seti bhūmyā anutthunaṁ.

3. Yasassino uttamapuggalassa, sañjātakhandhassa mahabbalassa,
Asamekkhiya thāmabalūpapattiṁ, sa seti nāgena hatoyaṁ jambuko.

4. Yo cīdha kammaṁ kurute pamāya, thāmabbalaṁ attani saṁviditvā,
Jappena mantena subhāsitena, parikkhavā so vipulaṁ jinātī ti.

Tattha vikubbatī ti parivatteti. Kotthūvā ti siṅgālo viya. Anutthunan-ti anutthunanto. Idaṁ vuttaṁ hoti: yathā ayaṁ kotthu mahantaṁ gajaṁ patvā anutthunanto bhūmiyaṁ seti, evaṁ yo añño dubbalo balavatā viggahaṁ karoti, so pi evarūpo va hotīti.

Yasassino ti issariyavato. Uttamapuggalassā ti kāyabalena ca ñāṇabalena ca uttamapuggalassa. Sañjātakhandhassā ti susaṇṭhitamahākhandhassa. Mahabbalassāti mahāthāmassa. Thāmabalūpapattin-ti evarūpassa sīhassa thāmasaṅkhātaṁ balañceva sīhajātisaṅkhātaṁ upapattiñca ajānitvā, kāyathāmañca ñāṇabalañca sīhaupapattiñca ajānitvā ti attho. Sa setī ti attānam-pi sīhena sadisaṁ maññamāno, so ayaṁ jambuko nāgena hato matasayanaṁ seti.

Pamāyā ti paminitvā upaparikkhitvā. “Pamāṇā” ti pi pāṭho, attano pamāṇaṁ gahetvā yo attano pamāṇena kammaṁ kuruteti attho. Thāmabbalan-ti thāmasaṅkhātaṁ balaṁ, kāyathāmañca ñāṇabalañcāti pi attho. Jappenā ti japena, ajjhenenā ti attho. Mantenā ti aññehi paṇḍitehi saddhiṁ mantetvā karaṇena. Subhāsitenā ti saccādiguṇayuttena anavajjavacanena. Parikkhavā ti {3.115} parikkhāsampanno. So vipulaṁ jinātī ti yo evarūpo hoti, yaṁ kiñci kammaṁ kurumāno attano thāmañca balañca ñatvā jappamantavasena paricchinditvā subhāsitaṁ bhāsanto karoti, so vipulaṁ mahantaṁ atthaṁ jināti na parihāyatīti.

Evaṁ bodhisatto imāhi tīhi gāthāhi imasmiṁ loke kattabbayuttakaṁ kammaṁ kathesi.