Jātaka-aṭṭhakathā, Pañcakanipāto

Nayidaṁ niccaṁ bhavitabban-ti idaṁ satthā bhaggesu saṁsumāragiraṁ nissāya bhesakaḷāvane viharanto bodhirājakumāraṁ ārabbha kathesi. Bodhirājakumāro nāma udenassa rañño putto tasmiṁ kāle saṁsumāragire vasanto ekaṁ pariyodātasippaṁ vaḍḍhakiṁ pakkosāpetvā aññehi rājūhi asadisaṁ katvā kokanadaṁ nāma pāsādaṁ {3.158} kārāpesi. Kārāpetvā ca pana: “Ayaṁ vaḍḍhakī aññassa pi rañño evarūpaṁ pāsādaṁ kareyyā” ti maccharāyanto tassa akkhīni uppāṭāpesi. Tenassa akkhīnaṁ uppāṭitabhāvo bhikkhusaṅghe pākaṭo jāto. Tasmā bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, bodhirājakumāro kira tathārūpassa vaḍḍhakino akkhīni uppāṭāpesi, aho kakkhaḷo pharuso sāhasiko” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa kakkhaḷo pharuso sāhasiko va. Na kevalañca idāneva, pubbepesa khattiyasahassānaṁ akkhīni uppāṭāpetvā māretvā tesaṁ maṁsena balikammaṁ kāresī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto takkasilāyaṁ disāpāmokkho ācariyo ahosi. Jambudīpatale khattiyamāṇavā brāhmaṇamāṇavā ca tasseva santike sippaṁ uggaṇhiṁsu. Bārāṇasirañño putto brahmadattakumāro nāma tassa santike tayo vede uggaṇhi. So pana pakatiyā pi kakkhaḷo pharuso sāhasiko ahosi. Bodhisatto aṅgavijjāvasena tassa kakkhaḷapharusasāhasikabhāvaṁ ñatvā: “Tāta, tvaṁ kakkhaḷo pharuso sāhasiko, pharusena nāma laddhaṁ issariyaṁ aciraṭṭhitikaṁ hoti, so issariye vinaṭṭhe bhinnanāvo viya samudde patiṭṭhaṁ na labhati, tasmā mā evarūpo ahosī” ti taṁ ovadanto dve gāthā abhāsi:

1. Nayidaṁ niccaṁ bhavitabbaṁ brahmadatta, khemaṁ subhikkhaṁ sukhatā ca kāye,
Atthaccaye mā ahu sampamūḷho, bhinnaplavo sāgarasseva majjhe.

2. Yāni karoti puriso, tāni attani passati,
Kalyāṇakārī kalyāṇaṁ, pāpakārī ca pāpakaṁ,
Yādisaṁ vapate bījaṁ, tādisaṁ harate phalan-ti.

Tattha {3.159} sukhatā ca kāye ti tāta brahmadatta, yadetaṁ khemaṁ vā subhikkhaṁ vā yā vā esā sukhatā kāye, idaṁ sabbaṁ imesaṁ sattānaṁ niccaṁ sabbakālam-eva na bhavati, idaṁ pana aniccaṁ hutvā abhāvadhammaṁ. Atthaccaye ti so tvaṁ aniccatāvasena issariye vigate attano atthassa accaye yathā nāma bhinnaplavo bhinnanāvo manusso sāgaramajjhe patiṭṭhaṁ alabhanto sampamūḷho hoti, evaṁ mā ahu sampamūḷho. Tāni attani passatī ti tesaṁ kammānaṁ vipākaṁ vindanto tāni attani passati nāma.

So ācariyaṁ vanditvā bārāṇasiṁ gantvā pitu sippaṁ dassetvā oparajje patiṭṭhāya pitu accayena rajjaṁ pāpuṇi. Tassa piṅgiyo nāma purohito ahosi kakkhaḷo pharuso sāhasiko. So yasalobhena cintesi: “Yaṁnūnāhaṁ iminā raññā sakalajambudīpe sabbe rājāno gāhāpeyyaṁ, evamesa ekarājā bhavissati, aham-pi ekapurohito bhavissāmī” ti. So taṁ rājānaṁ attano kathaṁ gāhāpesi. Rājā mahatiyā senāya nagarā nikkhamitvā ekassa rañño nagaraṁ rundhitvā taṁ rājānaṁ gaṇhi. Etenupāyena sakalajambudīpe rajjaṁ gahetvā rājasahassaparivuto: “Takkasilāyaṁ rajjaṁ gaṇhissāmī” ti agamāsi. Bodhisatto nagaraṁ paṭisaṅkharitvā parehi appadhaṁsiyaṁ akāsi.

Bārāṇasirājā gaṅgānadītīre mahato nigrodharukkhasssa mūle sāṇiṁ parikkhipāpetvā upari vitānaṁ kārāpetvā sayanaṁ paññapetvā nivāsaṁ gaṇhi. So jambudīpatale sahassarājāno gahetvā yujjhamāno pi takkasilaṁ gahetuṁ asakkonto attano purohitaṁ pucchi: “Ācariya, mayaṁ ettakehi rājūhi saddhiṁ āgantvā pi takkasilaṁ gahetuṁ na sakkoma, kiṁ nu kho kātabban”-ti. “Mahārāja, sahassarājūnaṁ akkhīni uppāṭetvā māretvā kucchiṁ {3.160} phāletvā pañcamadhuramaṁsaṁ ādāya imasmiṁ nigrodhe adhivatthāya devatāya balikammaṁ katvā antavaṭṭīhi rukkhaṁ parikkhipitvā lohitapañcaṅgulikāni karoma, evaṁ no khippam-eva jayo bhavissatī” ti. Rājā: “Sādhū” ti paṭissuṇitvā antosāṇiyaṁ mahābale malle ṭhapetvā ekamekaṁ rājānaṁ pakkosāpetvā nippīḷanena visaññaṁ kāretvā akkhīni uppāṭetvā māretvā maṁsaṁ ādāya kaḷevarāni gaṅgāyaṁ pavāhetvā vuttappakāraṁ balikammaṁ kāretvā balibheriṁ ākoṭāpetvā yuddhāya gato.

Athassa aṭṭālakato eko yakkho āgantvā dakkhiṇakkhiṁ uppāṭetvā agamāsi, athassa mahatī vedanā uppajji. So vedanāppatto āgantvā nigrodharukkhamūle paññattāsane uttānako nipajji. Tasmiṁ khaṇe eko gijjho ekaṁ tikhiṇakoṭikaṁ aṭṭhiṁ gahetvā rukkhagge nisinno maṁsaṁ khāditvā aṭṭhiṁ vissajjesi, aṭṭhikoṭi āgantvā rañño vāmakkhimhi ayasūlaṁ viya patitvā akkhiṁ bhindi. Tasmiṁ khaṇe bodhisattassa vacanaṁ sallakkhesi. So: “Amhākaṁ ācariyo ‘ime sattā bījānurūpaṁ phalaṁ viya kammānurūpaṁ vipākaṁ anubhontī’ ti kathento idaṁ disvā kathesi maññe” ti vatvā vilapanto dve gāthā abhāsi:

3. Idaṁ tadācariyavaco, pārāsariyo yadabravi,
Mā su tvaṁ akari pāpaṁ, yaṁ tvaṁ pacchā kataṁ tape’.

4. Ayam-eva so piṅgiya venasākho, yamhi ghātayiṁ khattiyānaṁ sahasssaṁ,
Alaṅkate candanasārānulitte, tam-eva dukkhaṁ paccāgataṁ maman-ti.

Tattha {3.161} idaṁ tadācariyavaco ti idaṁ taṁ ācariyassa vacanaṁ. Pārāsariyo ti taṁ gottena kitteti. Pacchā katan-ti yaṁ pāpaṁ tayā kataṁ, pacchā taṁ tapeyya kilameyya, taṁ mā karīti ovādaṁ adāsi, ahaṁ panassa vacanaṁ na karinti. Ayamevā ti nigrodharukkhaṁ dassento vilapati. Venasākho ti patthaṭasākho. Yamhi ghātayin-ti yamhi rukkhe khattiyasahassaṁ māresiṁ. Alaṅkate candanasārānulitte ti rājālaṅkārehi alaṅkate lohitacandanasārānulitte te khattiye yatthāhaṁ ghātesiṁ, ayam-eva so rukkho idāni mayhaṁ kiñci parittāṇaṁ kātuṁ na sakkotīti dīpeti. Tam-eva dukkhan-ti yaṁ mayā paresaṁ akkhiuppāṭanadukkhaṁ kataṁ, idaṁ me tatheva paṭi-āgataṁ, idāni no ācariyassa vacanaṁ matthakaṁ pattanti paridevati.

Tassattho: mama bhariyā suvaṇṇasāmā ubbarī yathā nāma siggurukkhassa uju uggatā sākhā mandamāluteritā kampamānā sobhati, evaṁ itthivilāsaṁ kurumānā sobhati, tamahaṁ idāni akkhīnaṁ bhinnattā ubbariṁ adisvāva kālaṁ karissāmi, taṁ me tassā adassanaṁ ito maraṇadukkhato pi dukkhataraṁ bhavissatīti.

So evaṁ vilapanto va maritvā niraye nibbatti. Na naṁ issariyaluddho purohito parittāṇaṁ kātuṁ sakkhi, na attano issariyaṁ. Tasmiṁ matamatte yeva balakāyo bhijjitvā palāyi.