Jātaka-aṭṭhakathā, Pañcakanipāto

Urago va {3.162} tacaṁ jiṇṇan-ti idaṁ satthā jetavane viharanto mataputtakaṁ kuṭumbikaṁ ārabbha kathesi. Vatthu pana matabhariyamatapitikavatthusadisam-eva. Idhā pi tatheva satthā tassa nivesanaṁ gantvā taṁ āgantvā vanditvā nisinnaṁ: “Kiṁ, āvuso, socasī” ti pucchitvā: “Āma, bhante, puttassa me matakālato paṭṭhāya socāmī” ti vutte: “Āvuso, bhijjanadhammaṁ nāma bhijjati, nassanadhammaṁ nāma nassati, tañca kho na ekasmiṁ yeva kule, nā pi ekasmiññeva gāme, atha kho aparimāṇesu cakkavāḷesu tīsu bhavesu amaraṇadhammo nāma natthi, tabbhāveneva ṭhātuṁ samattho ekasaṅkhāro pi sassato nāma natthi, sabbe sattā maraṇadhammā, sabbe saṅkhārā bhijjanadhammā, porāṇakapaṇḍitā pi putte mate ‘maraṇadhammaṁ mataṁ, nassanadhammaṁ naṭṭhan’-ti na sociṁsū” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto bārāṇasiyaṁ dvāragāmake brāhmaṇakule nibbattitvā kuṭumbaṁ saṇṭhapetvā kasikammena jīvikaṁ kappesi. Tassa putto ca dhītā cāti dve dārakā ahesuṁ. So puttassa vayappattassa samānakulato kumārikaṁ āharitvā adāsi, iti te dāsiyā saddhiṁ cha janā ahesuṁ: bodhisatto, bhariyā, putto, dhītā, suṇisā, dāsīti. Te samaggā sammodamānā piyasaṁvāsā ahesuṁ. Bodhisatto sesānaṁ pañcannaṁ evaṁ ovādaṁ deti: “Tumhe yathāladdhaniyāmeneva dānaṁ detha, sīlaṁ rakkhatha, uposathakammaṁ karotha, maraṇassatiṁ bhāvetha, tumhākaṁ maraṇabhāvaṁ sallakkhetha, imesañhi sattānaṁ maraṇaṁ dhuvaṁ, jīvitaṁ addhuvaṁ, sabbe saṅkhārā aniccā khayavayadhamminova, rattiñca divā ca appamattā hothā” ti. Te: “Sādhū” ti ovādaṁ sampaṭicchitvā appamattā maraṇassatiṁ bhāventi.

Athekadivasaṁ bodhisatto puttena saddhiṁ khettaṁ {3.163} gantvā kasati. Putto kacavaraṁ saṅkaḍḍhitvā jhāpeti. Tassāvidūre ekasmiṁ vammike āsīviso atthi. Dhūmo tassa akkhīni pahari. So kuddho nikkhamitvā: “Imaṁ nissāya mayhaṁ bhayan”-ti catasso dāṭhā nimujjāpento taṁ ḍaṁsi, so parivattitvā patito. Bodhisatto parivattitvā taṁ patitaṁ disvā goṇe ṭhapetvā gantvā tassa matabhāvaṁ ñatvā taṁ ukkhipitvā ekasmiṁ rukkhamūle nipajjāpetvā pārupitvā neva rodi na paridevi: “bhijjanadhammaṁ pana bhinnaṁ, maraṇadhammaṁ mataṁ, sabbe saṅkhārā aniccā maraṇanipphattikā” ti aniccabhāvam-eva sallakkhetvā kasi. So khettasamīpena gacchantaṁ ekaṁ paṭivissakaṁ purisaṁ disvā: “Tāta, gehaṁ gacchasī” ti pucchitvā: “Āmā” ti vutte tena hi amhākam-pi gharaṁ gantvā brāhmaṇiṁ vadeyyāsi: “Ajja kira pubbe viya dvinnaṁ bhattaṁ anāharitvā ekassevāhāraṁ āhareyyātha, pubbe ca ekikāva dāsī āhāraṁ āharati, ajja pana cattāro pi janā suddhavatthanivatthā gandhapupphahatthā āgaccheyyāthā” ti. So: “Sādhū” ti gantvā brāhmaṇiyā tatheva kathesi. Kena te, tāta, imaṁ sāsanaṁ dinnanti. Brāhmaṇena, ayyeti. Sā: “Putto me mato” ti aññāsi, kampanamattampissā nāhosi. Evaṁ subhāvitacittā suddhavatthanivatthā gandhapupphahatthā dāsiṁ pana āhāraṁ āharāpetvā sesehi saddhiṁ khettaṁ agamāsi. Ekassa pi roditaṁ vā paridevitaṁ vā nāhosi.

Bodhisatto puttassa nipannachāyāyam-eva nisīditvā bhuñji. Bhuttāvasāne sabbe pi dārūni uddharitvā taṁ citakaṁ āropetvā gandhapupphehi pūjetvā jhāpesuṁ. Ekassa ca ekabindu pi assu nāhosi, sabbe pi subhāvitamaraṇassatino honti. Tesaṁ sīlatejena sakkassa āsanaṁ uṇhākāraṁ dassesi. So: “Ko nu kho maṁ ṭhānā {3.164} cāvetukāmo” ti upadhārento tesaṁ guṇatejena uṇhabhāvaṁ ñatvā pasannamānaso hutvā: “Mayā etesaṁ santikaṁ gantvā sīhanādaṁ nadāpetvā sīhanādapariyosāne etesaṁ nivesanaṁ sattaratanaparipuṇṇaṁ katvā āgantuṁ vaṭṭatī” ti vegena tattha gantvā āḷāhanapasse ṭhito: “Tāta, kiṁ karothā” ti āha. “Ekaṁ manussaṁ jhāpema, sāmī” ti. “Na tumhe manussaṁ jhāpessatha, ekaṁ pana migaṁ māretvā pacatha maññe” ti. “Natthetaṁ sāmi, manussam-eva jhāpemā” ti. “Tena hi verimanusso vo bhavissatī” ti. Atha naṁ bodhisatto: “Orasaputto no sāmi, na veriko” ti āha. “Tena hi vo appiyaputto bhavissatī” ti? “Ativiya piyaputto, sāmī” ti. “Atha kasmā na rodasī” ti? So arodanakāraṇaṁ kathento paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Urago va tacaṁ jiṇṇaṁ, hitvā gacchati saṁ tanuṁ,
Evaṁ sarīre nibbhoge, pete kālakate sati.

2. Ḍayhamāno na jānāti, ñātīnaṁ paridevitaṁ,
Tasmā etaṁ na socāmi, gato so tassa yā gatī ti.

Tattha saṁ tanun-ti attano sarīraṁ. Nibbhoge ti jīvitindriyassa abhāvena bhogarahite. Pete ti paralokaṁ paṭigate. Kālakate ti katakāle, mateti attho. Idaṁ vuttaṁ hoti: sāmi, mama putto yathā nāma urago jiṇṇatacaṁ nicchinditvā anoloketvā anapekkho chaḍḍetvā gaccheyya, evaṁ attano sarīraṁ chaḍḍetvā gacchati, tassa jīvitindriyarahite sarīre evaṁ nibbhoge tasmiñca me putte pete puna paṭigate maraṇakālaṁ katvā ṭhite sati ko kāruññena vā paridevena vā attho. Ayañhi yathā sūlehi vijjhitvā ḍayhamāno sukhadukkhaṁ na jānāti, evaṁ ñātīnaṁ paridevitam-pi na jānāti, tena kāraṇenāhaṁ etaṁ na socāmi. Yā tassa attano gati, taṁ so gatoti.

Sakko {3.165} bodhisattassa vacanaṁ sutvā brāhmaṇiṁ pucchi: “Amma, tuyhaṁ so kiṁ hotī” ti? “Dasa māse kucchinā pariharitvā thaññaṁ pāyetvā hatthapāde saṇṭhapetvā vaḍḍhitaputto me, sāmī” ti. “Amma, pitā tāva purisabhāvena mā rodatu, mātu hadayaṁ pana mudukaṁ hoti, tvaṁ kasmā na rodasī” ti? Sā arodanakāraṇaṁ kathentī:

3. Anavhito tato āgā, ananuññāto ito gato,
Yathāgato tathā gato, tattha kā paridevanā.

4. Ḍayhamāno na jānāti, ñātīnaṁ paridevitaṁ,
Tasmā etaṁ na socāmi, gato so tassa yā gatī ti.

Tattha anavhito ti ayaṁ tāta mayā paralokato anavhito ayācito. Āgā ti amhākaṁ gehaṁ āgato. Ito ti ito manussalokato gacchanto pi mayā ananuññāto va gato. Yathāgato ti āgacchanto pi yathā attano va ruciyā āgato, gacchanto pi tatheva gato. Tatthā ti tasmiṁ tassa ito gamane kā paridevanā. Ḍayhamāno ti gāthā vuttanayena veditabbā.

Sakko brāhmaṇiyā kathaṁ sutvā tassa bhaginiṁ pucchi: “Amma, tuyhaṁ so kiṁ hotī” ti? “Bhātā me, sāmī” ti. “Amma, bhaginiyo nāma bhātūsu sinehā honti, tvaṁ kasmā na rodasī” ti? Sā arodanakāraṇaṁ kathentī:

5. Sace rode kisā assaṁ, tassā me kiṁ phalaṁ siyā,
Ñātimittasuhajjānaṁ, bhiyyo no aratī siyā.

6. Ḍayhamāno {3.166} na jānāti, ñātīnaṁ paridevitaṁ,
Tasmā etaṁ na socāmi, gato so tassa yā gatī ti.

Tattha sace ti yadi ahaṁ bhātari mate rodeyyaṁ, kisasarīrā assaṁ. Bhātu pana me tappaccayā vuḍḍhi nāma natthīti dasseti. Tassā me ti tassā mayhaṁ rodantiyā kiṁ phalaṁ ko ānisaṁso bhaveyya. Mayhaṁ avuddhi pana paññāyatīti dīpeti. Ñātimittasuhajjānan-ti ñātimittasuhadānaṁ. Ayam-eva vā pāṭho. Bhiyyo no ti ye amhākaṁ ñātī ca mittā ca suhadayā ca, tesaṁ adhikatarā arati siyā.

Sakko bhaginiyā kathaṁ sutvā bhariyaṁ pucchi: “Amma, tuyhaṁ so kiṁ hotī” ti? “Pati me, sāmī” ti. “Itthiyo nāma patimhi mate vidhavā honti anāthā, tvaṁ kasmā na rodasī” ti. Sāpissa arodanakāraṇaṁ kathentī:

7. Yathā pi dārako candaṁ, gacchantamanurodati,
Evaṁsampadamevetaṁ, yo petamanusocati.

8. Ḍayhamāno na jānāti, ñātīnaṁ paridevitaṁ,
Tasmā etaṁ na socāmi, gato so tassa yā gatī ti.

Tassattho: yathā nāma yattha katthaci yuttāyuttaṁ labbhanīyālabbhanīyaṁ ajānanto bāladārako mātu ucchaṅge nisinno puṇṇamāsiyaṁ puṇṇaṁ candaṁ ākāse gacchantaṁ disvā: “Amma, candaṁ me dehi, amma, candaṁ me dehī” ti punappunaṁ rodati, evaṁsampadamevetaṁ, evaṁnipphattikam-eva etaṁ tassa ruṇṇaṁ hoti, yo petaṁ kālakataṁ anusocati. Ito pi ca bālataraṁ. Kiṁkāraṇā? So hi vijjamānacandaṁ anurodati, mayhaṁ pana pati mato etarahi avijjamāno sūlehi vijjhitvā ḍayhamāno pi na kiñci jānātīti.

Sakko {3.167} bhariyāya vacanaṁ sutvā dāsiṁ pucchi: “Amma, tuyhaṁ so kiṁ hotī” ti? “Ayyo me, sāmī” ti. “Nanu tvaṁ iminā pīḷetvā pothetvā paribhuttā bhavissasi, tasmā: “Sumuttā ahan”-ti na rodasī” ti. ‘Sāmi, mā evaṁ avaca, na etaṁ etassa anucchavikaṁ, khantimettānuddayasampanno me ayyaputto, ure saṁvaḍḍhitaputto viya ahosī’ ti. “Atha kasmā na rodasī” ti? Sāpissa arodanakāraṇaṁ kathentī:

9. Yathā pi udakakumbho, bhinno appaṭisandhiyo,
Evaṁsampadamevetaṁ, yo petamanusocati.

10. Ḍayhamāno na jānāti, ñātīnaṁ paridevitaṁ,
Tasmā etaṁ na socāmi, gato so tassa yā gatī ti.

Tassattho: yathā nāma udakakumbho ukkhipiyamāno patitvā sattadhā bhinno puna tāni kapālāni paṭipāṭiyā ṭhapetvā saṁvidahitvā paṭipākatikaṁ kātuṁ na sakkoti, yo petamanusocati, tassa pi etamanusocanaṁ evaṁnipphattikam-eva hoti, matassa puna jīvāpetuṁ asakkuṇeyyattā iddhimato vā iddhānubhāvena bhinnaṁ kumbhaṁ saṁvidahitvā udakassa pūretuṁ sakkā bhaveyya, kālakato pana iddhibalenā pi na sakkā paṭipākatitaṁ kātunti. Itarā gāthā vuttatthā yeva.

Sakko sabbesaṁ dhammakathaṁ sutvā pasīditvā: “Tumhehi appamattehi maraṇassati bhāvitā, tumhe ito paṭṭhāya sahatthena kammaṁ mā karittha, ahaṁ, sakko devarājā, ahaṁ vo gehe satta ratanāni aparimāṇāni karissāmi, tumhe dānaṁ detha {3.168}, sīlaṁ rakkhatha, uposathakammaṁ karotha, appamattā hothā” ti tesaṁ ovādaṁ datvā gehaṁ aparimitadhanaṁ katvā pakkāmi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne kuṭumbiko sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā dāsī khujjuttarā ahosi, dhītā uppalavaṇṇā, putto rāhulo, mātā khemā, brāhmaṇo pana aham-eva ahosinti.