Jātaka-aṭṭhakathā, Terasakanipāto

Āsīsetheva puriso ti idaṁ satthā jetavane viharanto attanā saṁkhittena pucchitapañhassa dhammasenāpatino vitthārena byākaraṇaṁ ārabbha kathesi. Kadā pana satthā theraṁ saṁkhittena pañhaṁ pucchīti? Devorohane. Tatrāyaṁ saṅkhepato anupubbikathā. Rājagahaseṭṭhino hi santake candanapatte āyasmatā piṇḍolabhāradvājena iddhiyā gahite satthā bhikkhūnaṁ iddhipāṭihāriyakaraṇaṁ paṭikkhi pi. Tadā titthiyā: “Paṭikkhittaṁ samaṇena gotamena iddhipāṭihāriyakaraṇaṁ, idāni sayam-pi na karissatī” ti cintetvā maṅkubhūtehi attano sāvakehi: “Kiṁ, bhante, iddhiyā pattaṁ na gaṇhathā” ti vuccamānā: “Netaṁ āvuso, amhākaṁ dukkaraṁ, chavassa pana dārupattassatthāya attano saṇhasukhumaguṇaṁ ko gihīnaṁ pakāsessatīti na gaṇhimha, samaṇā pana sakyaputtiyā lolatāya iddhiṁ dassetvā gaṇhiṁsu. Mā ‘amhākaṁ iddhikaraṇaṁ bhāro’ ti cintayittha, mayañhi tiṭṭhantu samaṇassa gotamassa sāvakā, ākaṅkhamānā pana samaṇena gotamena saddhiṁ iddhiṁ dassessāma, sace hi samaṇo gotamo ekaṁ pāṭihāriyaṁ karissati, mayaṁ dviguṇaṁ karissāmā” ti kathayiṁsu.

Taṁ sutvā bhikkhū bhagavato ārocesuṁ: “Bhante, titthiyā kira pāṭihāriyaṁ karissantī” ti. Satthā: “Bhikkhave, karontu, aham-pi karissāmī” ti āha. Taṁ sutvā bimbisāro āgantvā bhagavantaṁ pucchi: “Bhante, pāṭihāriyaṁ kira karissathā” ti? “Āma, mahārājā” ti. “Nanu, bhante, sikkhāpadaṁ paññattan”-ti. “Mahārāja, taṁ mayā sāvakānaṁ paññattaṁ, buddhānaṁ pana sikkhāpadaṁ nāma {4.264} natthi. “Yathā hi, mahārāja, tava uyyāne pupphaphalaṁ aññesaṁ vāritaṁ, na tava, evaṁsampadamidaṁ daṭṭhabban”-ti. “Kattha pana, bhante, pāṭihāriyaṁ karissathā” ti? “Sāvatthinagaradvāre kaṇḍambarukkhamūle” ti. “Amhehi tattha kiṁ kattabban”-ti? “Natthi kiñci mahārājā” ti. Punadivase satthā katabhattakicco cārikaṁ pakkāmi. Manussā: “Kuhiṁ, bhante, satthā gacchatī” ti pucchanti. “Sāvatthinagaradvāre kaṇḍambarukkhamūle titthiyamaddanaṁ yamakapāṭihāriyaṁ kātun”-ti tesaṁ bhikkhū kathayanti. Mahājano: “Acchariyarūpaṁ kira pāṭihāriyaṁ bhavissati, passissāma nan”-ti gharadvārāni chaḍḍetvā satthārā saddhiṁ yeva agamāsi.

Aññatitthiyā: “Mayam-pi samaṇassa gotamassa pāṭihāriyakaraṇaṭṭhāne pāṭihāriyaṁ karissāmā” ti upaṭṭhākehi saddhiṁ satthāram-eva anubandhiṁsu. Satthā anupubbena sāvatthiṁ gantvā raññā: “Pāṭihāriyaṁ kira, bhante, karissathā” ti pucchito: “Karissāmī” ti vatvā: “Kadā, bhante” ti vutte: “Ito sattame divase āsāḷhipuṇṇamāsiyan”-ti āha. “Maṇḍapaṁ karomi bhante” ti? “Alaṁ mahārāja, mama pāṭihāriyakaraṇaṭṭhāne sakko devarājā dvādasayojanikaṁ ratanamaṇḍapaṁ karissatī” ti. “Etaṁ kāraṇaṁ nagare ugghosāpemi, bhante” ti? “Ugghosāpehi mahārājā” ti. Rājā dhammaghosakaṁ alaṅkatahatthipiṭṭhiṁ āropetvā: “Bhagavā kira sāvatthinagaradvāre kaṇḍambarukkhamūle titthiyamaddanaṁ pāṭihāriyaṁ karissati ito sattame divase” ti yāva chaṭṭhadivasā devasikaṁ ghosanaṁ kāresi. Titthiyā: “Kaṇḍambarukkhamūle kira karissatī” ti sāmikānaṁ dhanaṁ datvā sāvatthisāmante ambarukkhe chindāpayiṁsu. Dhammaghosako puṇṇamīdivase pātova: “Ajja, bhagavato pāṭihāriyaṁ bhavissatī” ti ugghosesi. Devatānubhāvena sakalajambudīpe dvāre ṭhatvā ugghositaṁ viya ahosi. Ye ye gantuṁ cittaṁ uppādenti, te te sāvatthiṁ pattam-eva attānaṁ passiṁsu, dvādasayojanikā parisā ahosi.

Satthā pāto va sāvatthiṁ piṇḍāya pavisituṁ nikkhami. Kaṇḍo nāma uyyānapālo piṇḍipakkam-eva kumbhapamāṇaṁ mahantaṁ ambapakkaṁ rañño haranto satthāraṁ nagaradvāre disvā: “Idaṁ tathāgatasseva anucchavikan”-ti adāsi. Satthā paṭiggahetvā tattheva ekamantaṁ nisinno paribhuñjitvā: “Ānanda, imaṁ ambaṭṭhiṁ uyyānapālakassa imasmiṁ ṭhāne ropanatthāya dehi, esa kaṇḍambo {4.265} nāma bhavissatī” ti āha. Thero tathā akāsi. Uyyānapālo paṁsuṁ viyūhitvā ropesi. Taṅkhaṇaññeva aṭṭhiṁ bhinditvā mūlāni otariṁsu, naṅgalasīsapamāṇo rattaṅkuro uṭṭhahi, mahājanassa olokentasseva paṇṇāsahatthakkhandho paṇṇāsahatthasākho ubbedhato ca hatthasatiko ambarukkho sampajji, tāvadevassa pupphāni ca phalāni ca uṭṭhahiṁsu. So madhukaraparivuto suvaṇṇavaṇṇaphalabharito nabhaṁ pūretvā aṭṭhāsi, vātappaharaṇakāle madhurapakkāni patiṁsu. Pacchā āgacchantā bhikkhū paribhuñjitvāva āgamiṁsu.

Sāyanhasamaye sakko devarājā āvajjento: “Satthu ratanamaṇḍapakaraṇaṁ amhākaṁ bhāro” ti ñatvā vissakammadevaputtaṁ pesetvā dvādasayojanikaṁ nīluppalasañchannaṁ sattaratanamaṇḍapaṁ kāresi. Evaṁ dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatiṁsu. Satthā titthiyamaddanaṁ asādhāraṇaṁ sāvakehi yamakapāṭihāriyaṁ katvā bahujanassa pasannabhāvaṁ ñatvā oruyha buddhāsane nisinno dhammaṁ desesi. Vīsati pāṇakoṭiyo amatapānaṁ piviṁsu. Tato: “Purimabuddhā pana pāṭihāriyaṁ katvā kattha gacchantī” ti āvajjento: “Tāvatiṁsabhavanan”-ti ñatvā buddhāsanā uṭṭhāya dakkhiṇapādaṁ yugandharamuddhani ṭhapetvā vāmapādena sinerumatthakaṁ akkamitvā pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṁ vassaṁ upagantvā antotemāsaṁ devānaṁ abhidhammapiṭakaṁ kathesi. Parisā satthu gataṭṭhānaṁ ajānantī: “Disvāva gamissāmā” ti tattheva temāsaṁ vasi. Upakaṭṭhāya pavāraṇāya mahāmoggallānatthero gantvā bhagavato ārocesi. Atha naṁ satthā pucchi: “Kahaṁ pana etarahi sāriputto” ti? “Eso, bhante, pāṭihāriye pasīditvā pabbajitehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṁ saṅkassanagaradvāre vasī” ti. “Moggallāna, ahaṁ ito sattame divase saṅkassanagaradvāre otarissāmi, tathāgataṁ daṭṭhukāmā saṅkassanagare ekato sannipatantū” ti. Thero: “Sādhū” ti paṭissuṇitvā āgantvā parisāya ārocetvā sakalaparisaṁ sāvatthito tiṁsayojanaṁ saṅkassanagaraṁ ekamuhutteneva pāpesi.

Satthā vutthavasso pavāretvā: “Mahārāja, manussalokaṁ gamissāmī” ti sakkassa ārocesi. Sakko vissakammaṁ āmantetvā: “Dasabalassa manussalokagamanatthāya tīṇi sopānāni karohī” ti āha. So sinerumatthake sopānasīsaṁ saṅkassanagaradvāre dhurasopānaṁ katvā majjhe maṇimayaṁ, ekasmiṁ passe rajatamayaṁ, ekasmiṁ passe suvaṇṇamayanti {4.266} tīṇi sopānāni māpesi, sattaratanamayā vedikāparikkhepā. Satthā lokavivaraṇaṁ pāṭihāriyaṁ katvā majjhe maṇimayena sopānena otari. Sakko pattacīvaraṁ aggahesi, suyāmo vālabījaniṁ, sahampati mahābrahmā chattaṁ dhāresi, dasasahassacakkavāḷadevatā dibbagandhamālādīhi pūjayiṁsu. Satthāraṁ dhurasopāne patiṭṭhitaṁ paṭhamam-eva sāriputtatthero vandi, pacchā sesaparisā. Tasmiṁ samāgame satthā cintesi: “Moggallāno: “Iddhimā’ ti pākaṭo, upāli ‘vinayadharo’ ti. Sāriputtassa pana mahāpaññaguṇo apākaṭo, ṭhapetvā maṁ añño etena sadiso samapañño nāma natthi, paññāguṇamassa pākaṭaṁ karissāmī” ti paṭhamaṁ tāva puthujjanānaṁ visaye pañhaṁ pucchi, taṁ puthujjanāva kathayiṁsu tato sotāpannānaṁ visaye pañhaṁ pucchi, tam-pi sotāpannāva kathayiṁsu, puthujjanā na jāniṁsu. Evaṁ sakadāgāmivisaye anāgāmivisaye khīṇāsavavisaye mahāsāvakavisaye ca pañhaṁ pucchi, tam-pi heṭṭhimā heṭṭhimā na jāniṁsu, uparimā uparimāva kathayiṁsu. Aggasāvakavisaye puṭṭhapañham-pi aggasāvakāva kathayiṁsu, aññe na jāniṁsu. Tato sāriputtattherassa visaye pañhaṁ pucchi, taṁ thero va kathesi, aññe na jāniṁsu.

Manussā: “Ko nāma esa thero satthārā saddhiṁ kathesī” ti pucchitvā: “Dhammasenāpati sāriputtatthero nāmā” ti sutvā: “Aho mahāpañño” ti vadiṁsu. Tato paṭṭhāya devamanussānaṁ antare therassa mahāpaññaguṇo pākaṭo jāto. Atha naṁ satthā:

Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha,
Tesaṁ me nipako iriyaṁ, puṭṭho pabrūhi mārisā ti. (Snp. 1044, CNidd. ajitamāṇavapucchā 63, netti. 14).

Buddhavisaye pañhaṁ pucchitvā: “Imassa nu kho sāriputta, saṁkhittena bhāsitassa kathaṁ vitthārena attho daṭṭhabbo” ti āha. Thero pañhaṁ oloketvā: “Satthā maṁ sekhāsekhānaṁ bhikkhūnaṁ āgamanapaṭipadaṁ pucchatī” ti pañhe nikkaṅkho hutvā: “Āgamanapaṭipadā nāma khandhādivasena bahūhi mukhehi sakkā kathetuṁ, kataṁ nu kho kathento satthu ajjhāsayaṁ gaṇhituṁ sakkhissāmī” ti ajjhāsaye kaṅkhi. Satthā: “Sāriputto pañhe nikkaṅkho, ajjhāsaye pana me kaṅkhati, mayā naye adinne kathetuṁ na sakkhissati, nayamassa dassāmī” ti {4.267} nayaṁ dadanto: “Bhūtamidaṁ sāriputta samanupassā” ti āha. Evaṁ kirassa ahosi: “Sāriputto mama ajjhāsayaṁ gahetvā kathento khandhavasena kathessatī” ti. Therassa saha nayadānena so pañho nayasatena nayasahassena upaṭṭhāsi. So satthārā dinnanaye ṭhatvā buddhavisaye pañhaṁ kathesi.

Satthā dvādasayojanikāya parisāya dhammaṁ desesi. Tiṁsa pāṇakoṭiyo amatapānaṁ piviṁsu. Satthā parisaṁ uyyojetvā cārikaṁ caranto anupubbena sāvatthiṁ gantvā punadivase sāvatthiyaṁ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhūhi vatte dassite gandhakuṭiṁ pāvisi. Sāyanhasamaye bhikkhū therassa guṇakathaṁ kathentā dhammasabhāyaṁ nisīdiṁsu: “Mahāpañño, āvuso, sāriputto puthupañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño dasabalena saṁkhittena pucchitapañhaṁ vitthārena kathesī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi esa saṁkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṁ kathesiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto sarabhamigayoniyaṁ nibbattitvā araññe vasati. Rājā migavittako ahosi thāmasampanno, aññaṁ manussaṁ: “Manusso” ti pi na gaṇeti. So ekadivasaṁ migavaṁ gantvā amacce āha: “yassa passena migo palāyati, tena so daṇḍo dātabbo” ti. Te cintayiṁsu: “Kadāci vemajjhe ṭhitamigaṁ vijjhanti, kadāci uṭṭhitaṁ, kadāci palāyantam pi, ajja pana yena kenaci upāyena rañño ṭhitaṭṭhānaññeva āropessāmā” ti. Cintetvā ca pana katikaṁ katvā rañño dhuramaggaṁ adaṁsu. Te mahantaṁ gumbaṁ parikkhipitvā muggarādīhi bhūmiṁ pothayiṁsu. Paṭhamam-eva sarabhamigo uṭṭhāya tikkhattuṁ gubbhaṁ anuparigantvā palāyanokāsaṁ olokento sesadisāsu manusse bāhāya bāhaṁ dhanunā dhanuṁ āhacca nirantare ṭhite disvā rañño ṭhitaṭṭhāne yeva okāsaṁ addasa. So ummīlitesu akkhīsu {4.268} vālukaṁ khipamāno viya rājānaṁ abhimukho agamāsi. Rājā taṁ lahusampattaṁ disvā saraṁ ukkhipitvā vijjhi. Sarabhamigā nāma saraṁ vañcetuṁ chekā honti, sare abhimukhaṁ āgacchante vegaṁ hāpetvā tiṭṭhanti, pacchato āgacchante vegena purato javanti, uparibhāgenāgacchante piṭṭhiṁ nāmenti, passenāgacchante thokaṁ apagacchanti, kucchiṁ sandhāyāgacchante parivattitvā patanti, sare atikkante vātacchinnavalāhakavegena palāyanti.

So pi rājā tasmiṁ parivattitvā patite: “Sarabhamigo me viddho” ti nādaṁ muñci. Sarabho uṭṭhāya vātavegena palāyi. Balamaṇḍalaṁ bhijjitvā ubhosu passesu ṭhitaamaccā sarabhaṁ palāyamānaṁ disvā ekato hutvā pucchiṁsu: “Migo kassa ṭhitaṭṭhānaṁ abhiruhī” ti? “Rañño ṭhitaṭṭhānan”-ti. “Rājā ‘viddho me’ ti vadati, konena viddho, nibbirajjho bho amhākaṁ rājā, bhūminena viddhā” ti te nānappakārena raññā saddhiṁ keḷiṁ kariṁsu. Rājā cintesi: “Ime maṁ parihasanti, na mama pamāṇaṁ jānantī” ti gāḷhaṁ nivāsetvā pattiko va khaggaṁ ādāya: “Sarabhaṁ gaṇhissāmī” ti vegena pakkhandi. Atha naṁ disvā tīṇi yojanāni anubandhi. Sarabho araññaṁ pāvisi, rājā pi pāvisi. Tattha sarabhamigassa gamanamagge saṭṭhihatthamatto mahāpūtipādanarakāvāṭo atthi, so tiṁsahatthamattaṁ udakena puṇṇo tiṇehi ca paṭicchanno. Sarabho udakagandhaṁ ghāyitvāva āvāṭabhāvaṁ ñatvā thokaṁ osakkitvā gato. Rājā pana ujukam-eva gacchanto tasmiṁ pati.

Sarabho tassa padasaddaṁ asuṇanto nivattitvā taṁ apassanto: “Narakāvāṭe patito bhavissatī” ti ñatvā āgantvā olokento taṁ gambhīraudake apatiṭṭhaṁ kilamantaṁ disvā tena kataṁ aparādhaṁ hadaye akatvā {4.269} sañjātakāruñño: “Mā mayi passanteva rājā nassatu, imamhā dukkhā naṁ mocessāmī” ti āvāṭatīre ṭhito: “Mā bhāyi, mahārāja, mahantā dukkhā taṁ mocessāmī” ti vatvā attano piyaputtaṁ uddharituṁ ussāhaṁ karonto viya tassuddharaṇatthāya silāya yoggaṁ katvāva: “Vijjhissāmī” ti āgataṁ rājānaṁ saṭṭhihatthā narakā uddharitvā assāsetvā piṭṭhiṁ āropetvā araññā nīharitvā senāya avidūre otāretvā ovādamassa datvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā mahāsattaṁ vinā vasituṁ asakkonto āha: “Sāmi sarabhamigarāja, mayā saddhiṁ bārāṇasiṁ ehi, dvādasayojanikāya te bārāṇasiyaṁ rajjaṁ dammi, taṁ kārehī” ti. “Mahārāja, mayaṁ tiracchānagatā, na me rajjenattho, sace te mayi sineho atthi, mayā dinnāni sīlāni rakkhanto raṭṭhavāsino pi sīlaṁ rakkhāpehī” ti taṁ ovaditvā araññam-eva pāvisi.

So assupuṇṇehi nettehi tassa guṇaṁ saranto va senaṁ pāpuṇitvā senaṅgaparivuto nagaraṁ gantvā: “Ito paṭṭhāya sakalanagaravāsino pañca sīlāni rakkhantū” ti dhammabheriṁ carāpesi. Mahāsattena pana attano kataguṇaṁ kassaci akathetvā sāyanhe nānaggarasabhojanaṁ bhuñjitvā alaṅkatasayane sayitvā paccūsakāle mahāsattassa guṇaṁ saritvā uṭṭhāya sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisīditvā pītipuṇṇena hadayena chahi gāthāhi udānesi:

Tassevaṁ udānaṁ udānentasseva aruṇaṁ uṭṭhahi. Purohito ca pāto va sukhaseyyapucchanatthaṁ āgantvā rājadvāre ṭhito tassa udānagītasaddaṁ sutvā cintesi: “Rājā hiyyo migavaṁ agamāsi, tattha sarabhamigaṁ viraddho bhavissati, tato amaccehi avahasiyamāno ‘māretvā naṁ āharissāmī’ ti khattiyamānena taṁ anubandhanto saṭṭhihatthe narake patito bhavissati, dayālunā sarabharājena rañño dosaṁ acintetvā rājā uddharito bhavissati, tena maññe udānaṁ udānetī” ti. Evaṁ brāhmaṇassa rañño paripuṇṇabyañjanaṁ udānaṁ sutvā sumajjite ādāse mukhaṁ olokentassa chāyā viya raññā ca sarabhena ca katakāraṇaṁ pākaṭaṁ ahosi. So nakhaggena dvāraṁ ākoṭesi. Rājā: “Ko eso” ti pucchi. “Ahaṁ deva purohito” ti. Athassa dvāraṁ vivaritvā: “Ito ehācariyā” ti āha. So pavisitvā rājānaṁ jayāpetvā ekamantaṁ ṭhito: “Ahaṁ, mahārāja, tayā araññe katakāraṇaṁ jānāmi, tvaṁ ekaṁ sarabhamigaṁ anubandhanto narake patito, atha naṁ so sarabho silāya yoggaṁ katvā {4.271} narakato uddhari, so tvaṁ tassa guṇaṁ anussaritvā udānaṁ udānesī” ti vatvā dve gāthā abhāsi:

Taṁ sutvā rājā: “Ayaṁ mayā saddhiṁ na migavaṁ gato, sabbaṁ pavattiṁ jānāti, kathaṁ nu kho jānāti, pucchissāmi nan”-ti cintetvā navamaṁ gāthamāha.

Brāhmaṇo: “Nāhaṁ sabbaññubuddho, byañjanaṁ amakkhetvā tayā kathitagāthānaṁ pana mayhaṁ attho upaṭṭhātī” ti dīpento dasamaṁ gāthamāha.

Rājā tassa tussitvā bahuṁ dhanaṁ adāsi. Tato paṭṭhāya dānādipuññābhirato ahosi, manussā pi puññābhiratā hutvā matamatā saggam-eva pūrayiṁsu. Athekadivasaṁ rājā: “Lakkhaṁ vijjhissāmī” ti purohitamādāya uyyānaṁ gato. Tadā sakko devarājā bahū nave deve ca devakaññāyo ca disvā: “Kiṁ nu kho kāraṇan”-ti āvajjento sarabhamigena narakā uddharitvā rañño sīlesu patiṭṭhāpitabhāvaṁ ñatvā: “Rañño ānubhāvena mahājano puññāni karoti, tena devaloko paripūrati, idāni kho pana rājā lakkhaṁ vijjhituṁ uyyānaṁ gato, taṁ vīmaṁsitvā sīhanādaṁ nadāpetvā sarabhamigassa guṇaṁ kathāpetvā attano ca sakkabhāvaṁ jānāpetvā ākāse ṭhito dhammaṁ desetvā mettāya ceva pañcannaṁ sīlānañca guṇaṁ kathetvā āgamissāmī” ti cintetvā uyyānaṁ agamāsi. Rājāpi: “Lakkhaṁ vijjhissāmī” ti dhanuṁ āropetvā saraṁ sannayhi. Tasmiṁ khaṇe sakko rañño ca lakkhassa ca antare attano ānubhāvena sarabhaṁ dassesi. Rājā taṁ disvā saraṁ na muñci. Atha naṁ sakko purohitassa sarīre adhimuccitvā gāthaṁ abhāsi:

Atha sakko purohitassa sarīrato apagantvā sakkattabhāvaṁ māpetvā ākāse ṭhatvā rañño guṇaṁ pakāsento gāthādvayamāha:

Evaṁ {4.275} vatvā sakko: “Ahaṁ mahārājaṁ taṁ pariggaṇhituṁ āgato, tvaṁ attānaṁ pariggaṇhituṁ nādāsi, appamatto hohī” ti taṁ ovaditvā sakaṭṭhānam-eva gato.