Ja 501: Rohaṇamigajātakavaṇṇanā

Ete {4.413} yūthā patiyantī ti idaṁ satthā veḷuvane viharanto āyasmato ānandassa jīvitapariccāgaṁ ārabbha kathesi. So panassa jīvitapariccāgo asītinipāte cūḷahaṁsajātake (Ja. 533) dhanapāladamane āvi bhavissati.

Idaṁ satthā veḷuvane viharanto āyasmato ānandassa jīvitapariccāgaṁ ārabbha kathesi. Devadattena hi tathāgataṁ jīvitā voropetuṁ payojitesu dhanuggahesu sabbapaṭhamaṁ pesitena āgantvā: “Nāhaṁ, bhante, sakkomi taṁ bhagavantaṁ jīvitā voropetuṁ, mahiddhiko so bhagavā mahānubhāvo” ti vutte devadatto: “Alaṁ, āvuso, mā tvaṁ samaṇaṁ gotamaṁ jīvitā voropehi, aham-eva samaṇaṁ gotamaṁ jīvitā voropessāmī” ti vatvā tathāgate gijjhakūṭapabbatassa pacchimachāyāya caṅkamante sayaṁ gijjhakūṭaṁ pabbataṁ abhiruhitvā yantavegena mahatiṁ silaṁ pavijjhi, “imāya silāya samaṇaṁ gotamaṁ jīvitā voropessāmī” ti. Tadā dve pabbatakūṭā samāgantvā taṁ silaṁ sampaṭicchiṁsu. Tato papaṭikā uppatitvā bhagavato pādaṁ paharitvā ruhiraṁ uppādesi, balavavedanā pavattiṁsu. Jīvako tathāgatassa pādaṁ satthakena phāletvā duṭṭhalohitaṁ vametvā pūtimaṁsaṁ apanetvā dhovitvā bhesajjaṁ ālimpitvā nirogamakāsi. Satthā purimasadisam-eva bhikkhusaṅghaparivuto mahatiyā buddhalīlāya vicari.

Atha naṁ disvā devadatto cintesi: “samaṇassa gotamassa rūpasobhaggappattaṁ sarīraṁ disvā koci manussabhūto upasaṅkamituṁ na sakkoti, rañño kho pana nāḷāgiri nāma hatthī caṇḍo pharuso {5.334} manussaghātako buddhadhammasaṅghaguṇe na jānāti, so taṁ jīvitakkhayaṁ pāpessatī” ti. So gantvā rañño tamatthaṁ ārocesi. Rājā: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā hatthācariyaṁ pakkosāpetvā: “Samma, sve nāḷāgiriṁ mattaṁ katvā pāto va samaṇena gotamena paṭipannavīthiyaṁ vissajjehī” ti āha. Devadatto pi naṁ: “Aññesu divasesu hatthī kittakaṁ suraṁ pivatī” ti pucchitvā: “Aṭṭha ghaṭe, bhante” ti vutte: “Tena hi sve tvaṁ taṁ soḷasa ghaṭe pāyetvā samaṇena gotamena paṭipannavīthiyaṁ abhimukhaṁ kareyyāsī” ti āha. So: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Rājā nagare bheriṁ carāpesi: “sve nāḷāgiriṁ mattaṁ katvā nagare vissajjessati, nāgarā pāto va sabbakiccāni katvā antaravīthiṁ mā paṭipajjiṁsū” ti. Devadatto pi rājanivesanā oruyha hatthisālaṁ gantvā hatthigopake āmantetvā: “Mayaṁ bhaṇe uccaṭṭhāniyaṁ nīcaṭṭhāne, nīcaṭṭhāniyaṁ vā uccaṭṭhāne kātuṁ samatthā, sace vo yasena attho, sve pāto va nāḷāgiriṁ tikhiṇasurāya soḷasa ghaṭe pāyetvā samaṇassa gotamassa āgamanavelāya tuttatomarehi vijjhitvā kujjhāpetvā hatthisālaṁ bhindāpetvā samaṇena gotamena paṭipannavīthiyaṁ abhimukhaṁ katvā samaṇaṁ gotamaṁ jīvitakkhayaṁ pāpethā” ti āha. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchiṁsu.

Sā pavatti sakalanagare vitthārikā ahosi. Buddhadhammasaṅghamāmakā upāsakā taṁ sutvā satthāraṁ upasaṅkamitvā: “Bhante, devadatto raññā saddhiṁ ekato hutvā sve tumhehi paṭipannavīthiyaṁ nāḷāgiriṁ vissajjāpessati, sve piṇḍāya apavisitvā idheva hotha, mayaṁ vihāre yeva buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhikkhaṁ dassāmā” ti vadiṁsu. Satthāpi: “Sve piṇḍāya na pavisissāmī” ti avatvāva: “Ahaṁ sve nāḷāgiriṁ dametvā pāṭihāriyaṁ katvā titthiye madditvā rājagahe piṇḍāya acaritvāva bhikkhusaṅghaparivuto nagarā nikkhamitvā veḷuvanam-eva āgamissāmi, rājagahavāsino pi bahūni bhattabhājanāni gahetvā veḷuvanam-eva āgamissanti, sve vihāre yeva bhattaggaṁ bhavissatī” ti iminā kāraṇena tesaṁ adhivāsesi. Te tathāgatassa adhivāsanaṁ viditvā bhattabhājanāni āharitvā: “Vihāre yeva dānaṁ dassāmā” ti pakkamiṁsu.

Satthā pi paṭhamayāme dhammaṁ desetvā majjhimayāme devatānaṁ pañhaṁ vissajjetvā pacchimayāmassa paṭhamakoṭṭhāse sīhaseyyaṁ kappetvā dutiyakoṭṭhāse phalasamāpattiyā {5.335} vītināmetvā tatiyakoṭṭhāse mahākaruṇāsamāpattiṁ samāpajjitvā vuṭṭhāya bodhaneyyabandhave olokento nāḷāgiridamane caturāsītiyā pāṇasahassānaṁ dhammābhisamayaṁ disvā vibhātāya rattiyā katasarīrapaṭijaggano hutvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantetvā, “ānanda, ajja rājagahaparivattakesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu sabbesam-pi bhikkhūnaṁ mayāsaddhiṁ rājagahaṁ pavisituṁ ārocehī” ti āha. Thero tathā akāsi. Sabbe pi bhikkhū veḷuvane sannipatiṁsu. Satthā mahābhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṁ pāvisi. Atha hatthimeṇḍā yathānusiṭṭhaṁ paṭipajjiṁsu, mahanto samāgamo ahosi. Saddhāsampannā manussā: “Ajja kira buddhanāgassa tiracchānanāgena saṅgāmo bhavissati, anūpamāya buddhalīlāya nāḷāgiridamanaṁ passissāmā” ti pāsādahammiyagehacchadanādīni abhiruhitvā aṭṭhaṁsu. Asaddhā pana micchādiṭṭhikā: “Ayaṁ nāḷāgiri caṇḍo pharuso manussaghātako buddhādīnaṁ guṇaṁ na jānāti, so ajja samaṇassa gotamassa suvaṇṇavaṇṇaṁ sarīraṁ viddhaṁsetvā jīvitakkhayaṁ pāpessati, ajja paccāmittassa piṭṭhiṁ passissāmā” ti pāsādādīsu aṭṭhaṁsu.

Hatthī pi bhagavantaṁ āgacchantaṁ disvā manusse tāsento gehāni viddhaṁsento sakaṭāni saṁcuṇṇento soṇḍaṁ ussāpetvā pahaṭṭhakaṇṇavālo pabbato viya ajjhottharanto yena bhagavā tenābhidhāvi. Taṁ āgacchantaṁ disvā bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ: “ayaṁ, bhante, nāḷāgiri caṇḍo pharuso manussaghātako imaṁ racchaṁ paṭipanno, na kho panāyaṁ buddhādiguṇaṁ jānāti, paṭikkamatu, bhante, bhagavā, paṭikkamatu sugato” ti. Mā, bhikkhave, bhāyittha, paṭibalo ahaṁ nāḷāgiriṁ dametunti. Athāyasmā sāriputto satthāraṁ yāci: “bhante, pitu uppannakiccaṁ nāma jeṭṭhaputtassa bhāro, aham-eva taṁ damemī” ti. Atha naṁ satthā, “sāriputta, buddhabalaṁ nāma aññaṁ, sāvakabalaṁ aññaṁ, tiṭṭha tvan”-ti paṭibāhi. Evaṁ yebhuyyena asīti mahātherā yāciṁsu. Satthā sabbe pi paṭibāhi. Atha āyasmā ānando satthari balavasinehena adhivāsetuṁ asakkonto: “Ayaṁ hatthī paṭhamaṁ maṁ māretū” ti tathāgatassatthāya jīvitaṁ pariccajitvā gantvā satthu purato aṭṭhāsi. Atha naṁ satthā: “Apehi, ānanda, mā me purato aṭṭhāsī” ti āha. “Bhante, ayaṁ hatthī caṇḍo {5.336} pharuso manussaghātako kappuṭṭhānaggisadiso paṭhamaṁ maṁ māretvā pacchā tumhākaṁ santikaṁ āgacchatū” ti thero avaca. Yāvatatiyaṁ vuccamāno pi tatheva aṭṭhāsi na paṭikkami. Atha naṁ bhagavā iddhibalena paṭikkamāpetvā bhikkhūnaṁ antare ṭhapesi.

Evaṁ tenāyasmatā satthu atthāya jīvite pariccatte dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, āyasmā ānando sekkhapaṭisambhidappatto hutvā dasabalassatthāya jīvitaṁ pariccajī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mamatthāya jīvitaṁ pariccajiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.


Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente khemā nāmassa aggamahesī ahosi. Tadā bodhisatto himavantapadese migayoniyaṁ nibbattitvā suvaṇṇavaṇṇo ahosi sobhaggappatto. Kaniṭṭho pissa cittamigo nāma suvaṇṇavaṇṇo va ahosi, kaniṭṭhabhaginīpissa sutanā nāma suvaṇṇavaṇṇāva ahosi. Mahāsatto pana rohaṇo nāma migarājā ahosi. So himavante dve pabbatarājiyo atikkamitvā tatiyāya antare rohaṇaṁ nāma saraṁ nissāya asītimigasahassaparivāro vāsaṁ kappesi. So andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi. Atheko bārāṇasito avidūre nesādagāmavāsī nesādaputto himavantaṁ paviṭṭho mahāsattaṁ disvā attano gāmaṁ āgantvā aparabhāge kālaṁ karonto puttassārocesi: “Tāta, amhākaṁ kammabhūmiyaṁ asukasmiṁ nāma ṭhāne suvaṇṇavaṇṇo migo vasati, sace rājā puccheyya, katheyyāsī” ti.

Athekadivasaṁ khemā devī paccūsakāle supinaṁ addasa. Evarūpo supino ahosi: suvaṇṇavaṇṇo migo āgantvā kañcanapīṭhe nisīditvā suvaṇṇakiṅkiṇikaṁ ākoṭento viya madhurassarena deviyā dhammaṁ deseti, sā sādhukāraṁ datvā dhammaṁ suṇāti. Migo dhammakathāya aniṭṭhitāya eva uṭṭhāya gacchati, sā: “Migaṁ gaṇhatha gaṇhathā” ti vadantī yeva pabujjhi. Paricārikāyo tassā saddaṁ sutvā: “Pihitadvāravātapānaṁ gehaṁ vātassa pi okāso natthi, ayyā, imāya velāya migaṁ gaṇhāpetī” ti avahasiṁsu. Sā tasmiṁ khaṇe {4.414} “supino ayan”-ti ñatvā cintesi: “Supinoti vutte rājā anādaro bhavissati, ‘dohaḷo uppanno’ ti vutte pana ādarena pariyesissati, suvaṇṇavaṇṇassa migassa dhammakathaṁ suṇissāmī” ti. Sā gilānālayaṁ katvā nipajji. Rājā āgantvā: “Bhadde, kiṁ te aphāsukan”-ti pucchi. “Deva, aññaṁ natthi, dohaḷo pana me uppanno” ti. “Kiṁ icchasi devī” ti? “Suvaṇṇavaṇṇassa dhammikamigassa dhammaṁ sotukāmā devā” ti. “Bhadde, yaṁ natthi, tattha te dohaḷo uppanno, suvaṇṇavaṇṇo nāma migo yeva natthī” ti. So: “Sace na labhāmi, idheva me maraṇan”-ti rañño piṭṭhiṁ datvā nipajji.

Rājā: “Sace atthi, labhissasī” ti parisamajjhe nisīditvā morajātake (Ja. 159) vuttanayeneva amacce ca brāhmaṇe ca pucchitvā: “Suvaṇṇavaṇṇā migā nāma hontī” ti sutvā luddake sannipātetvā: “Evarūpo migo kena diṭṭho, kena suto” ti pucchitvā tena nesādaputtena pitu santikā sutaniyāmena kathite: “Samma, tassa te migassa ānītakāle mahantaṁ sakkāraṁ karissāmi, gaccha ānehi nan”-ti vatvā paribbayaṁ datvā taṁ pesesi. So pi: “Sacāhaṁ, deva, taṁ ānetuṁ na sakkhissāmi, cammamassa ānessāmi, taṁ ānetuṁ asakkonto lomānipissa ānessāmi, tumhe mā cintayitthā” ti vatvā attano nivesanaṁ gantvā puttadārassa paribbayaṁ datvā tattha gantvā taṁ migarājānaṁ disvā: “Kasmiṁ nu kho ṭhāne pāsaṁ oḍḍetvā imaṁ migarājānaṁ gaṇhituṁ sakkhissāmī” ti vīmaṁsanto pānīyatitthe okāsaṁ passi. So daḷhaṁ cammayottaṁ vaṭṭetvā mahāsattassa pānīyapivanaṭṭhāne yaṭṭhipāsaṁ oḍḍesi.

Punadivase mahāsatto asītiyā migasahassehi saddhiṁ gocaraṁ caritvā: “Pakatititthe yeva pānīyaṁ pivissāmī” ti tattha gantvā otaranto yeva pāse bajjhi. So: “Sacāhaṁ idāneva baddharavaṁ ravissāmi, ñātigaṇā pānīyaṁ apivitvāva bhītā palāyissantī” ti cintetvā yaṭṭhiyaṁ {4.415} allīyitvā attano vase vattetvā pānīyaṁ pivanto viya ahosi. Atha asītiyā migasahassānaṁ pānīyaṁ pivitvā uttaritvā ṭhitakāle: “Pāsaṁ chindissāmī” ti tikkhattuṁ ākaḍḍhi. Paṭhamavāre cammaṁ chijji, dutiyavāre maṁsaṁ chijji, tatiyavāre nhāruṁ chinditvā pāso aṭṭhiṁ āhacca aṭṭhāsi. So chindituṁ asakkonto baddharavaṁ ravi, migagaṇā bhāyitvā tīhi ghaṭāhi palāyiṁsu. Cittamigo tiṇṇam-pi ghaṭānaṁ antare mahāsattaṁ adisvā: “Idaṁ bhayaṁ uppajjamānaṁ mama bhātu uppannaṁ bhavissatī” ti cintetvā tassa santikaṁ gantvā baddhaṁ passi. Atha naṁ mahāsatto disvā: “Bhātika, mā idha tiṭṭha, sāsaṅkaṁ idaṁ ṭhānan”-ti vatvā uyyojento paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Ete yūthā patiyanti, bhītā maraṇassa cittaka,
Gaccha tuvam-pi mākaṅkhi, jīvissanti tayā sahā ti.

Tattha ete ti cakkhupathaṁ atikkamitvā dūragate sandhāyāha. Patiyantī ti patigacchanti, palāyantī ti attho. Cittakā ti taṁ ālapati. Tayā sahā ti tvaṁ etesaṁ mama ṭhāne ṭhatvā rājā hohi, ete tayā saddhiṁ jīvissantīti.

Tato ubhinnam-pi tisso ekantarikagāthāyo honti:

2. Nāhaṁ rohaṇa gacchāmi, hadayaṁ me avakassati,
Na taṁ ahaṁ jahissāmi, idha hissāmi jīvitaṁ.

3. Te hi nūna marissanti, andhā apariṇāyakā,
Gaccha tuvam-pi mākaṅkhi, jīvissanti tayā saha.

4. Nāhaṁ rohaṇa gacchāmi, hadayaṁ me avakassati,
Na taṁ baddhaṁ jahissāmi, idha hissāmi jīvitan-ti.

Tattha rohaṇā ti mahāsattaṁ nāmenālapati. Avakassatī ti kaḍḍhayati, sokena vā kaḍḍhīyati. Te hi nūnā ti te amhākaṁ mātāpitaro ekaṁseneva dvīsu pi amhesu idha matesu apariṇāyakā hutvā appaṭijaggiyamānā sussitvā marissanti, tasmā bhātika cittaka, gaccha tuvaṁ, tayā saha te jīvissantī ti attho. Idha hissāmī ti imasmiṁ yeva ṭhāne jīvitaṁ jahissāmīti.

Iti vatvā bodhisattassa {4.416} dakkhiṇapassaṁ nissāya taṁ sandhāretvā assāsento aṭṭhāsi. Sutanā pi migapotikā palāyitvā migānaṁ antare ubho bhātike apassantī: “Idaṁ bhayaṁ mama bhātikānaṁ uppannaṁ bhavissatī” ti nivattitvā tesaṁ santikaṁ āgatā. Naṁ āgacchantiṁ disvā mahāsatto pañcamaṁ gāthamāha.

5. Gaccha bhīru palāyassu, kūṭe baddhosmi āyase,
Gaccha tuvam-pi mākaṅkhi, jīvissanti tayā sahā ti.

Tattha bhīrū ti mātugāmo nāma appamattakena pi bhāyati, tena naṁ evaṁ ālapati. Kūṭe ti paṭicchannapāse. Āyase ti so hi antoudake ayakkhandhaṁ koṭṭetvā tattha sāradāruṁ yaṭṭhiṁ bandhitvā oḍḍito, tasmā evamāha. Tayā sahā ti te asītisahassā migā tayā saddhiṁ jīvissantīti.

Tato paraṁ purimanayeneva tisso gāthā honti:

6. Nāhaṁ rohaṇa gacchāmi, hadayaṁ me avakassati,
Na taṁ ahaṁ jahissāmi, idha hissāmi jīvitaṁ.

7. Te hi nūna marissanti, andhā apariṇāyakā,
Gaccha tuvam-pi mākaṅkhi, jīvissanti tayā saha.

8. Nāhaṁ rohaṇa gacchāmi, hadayaṁ me avakassati,
Na taṁ baddhaṁ jahissāmi, idha hissāmi jīvitan-ti.

Tattha te hi nūnā ti idhā pi mātāpitaro yeva sandhāyāha.

Sā pi tatheva paṭikkhipitvā mahāsattassa vāmapassaṁ nissāya assāsayamānā aṭṭhāsi. Luddo pi te mige palāyante disvā baddharavañca sutvā: “Baddho bhavissati migarājā” ti daḷhaṁ kacchaṁ bandhitvā migamāraṇasattiṁ ādāya vegenāgacchi. Mahāsatto taṁ āgacchantaṁ disvā navamaṁ gāthamāha.

9. Ayaṁ so luddako eti, luddarūpo sahāvudho,
Yo no vadhissati ajja, usunā sattiyā apī ti.

Tattha luddarūpo ti dāruṇajātiko. Sattiyā apī ti sattiyā pi no paharitvā vadhissati, tasmā yāva so nāgacchati, tāva palāyathāti.

Taṁ {4.417} disvā pi cittamigo na palāyi. Sutanā pana sakabhāvena saṇṭhātuṁ asakkontī maraṇabhayabhītā thokaṁ palāyitvā: “ahaṁ dve bhātike pahāya kuhiṁ palāyissāmī” ti attano jīvitaṁ jahitvā nalāṭena maccuṁ ādāya punāgantvā bhātu vāmapasse aṭṭhāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā dasamaṁ gāthamāha.

10. Sā muhuttaṁ palāyitvā, bhayaṭṭā bhayatajjitā,
Sudukkaraṁ akarā bhīru, maraṇāyūpanivattathā ti.

Tattha maraṇāyūpanivattathā ti maraṇatthāya upanivatti.

Luddo pi āgantvā te tayo jane ekato ṭhite disvā mettacittaṁ uppādetvā ekakucchiyaṁ nibbattabhātaro viya te maññamāno cintesi: “Migarājā, tāva pāse baddho, ime pana dve janā hirottappabandhanena baddhā, kiṁ nu kho ime etassa hontī” ti? Atha naṁ pucchanto gāthamāha.

11. Kiṁ nu teme migā honti, muttā baddhaṁ upāsare,
Na taṁ cajitumicchanti, jīvitassa pi kāraṇā ti.

Tattha kiṁ nu teme ti kiṁ nu te ime. Upāsare ti upāsanti.

Athassa bodhisatto ācikkhi:

12. Bhātaro honti me ludda, sodariyā ekamātukā,
Na maṁ cajitumicchanti, jīvitassa pi kāraṇā ti.

So tassa vacanaṁ sutvā bhiyyosomattāya muducitto ahosi. Cittamigarājā tassa muducittabhāvaṁ ñatvā: “Samma luddaka, mā tvaṁ etaṁ migarājānaṁ ‘migamattoyevā’ ti maññittha, ayañhi asītiyā migasahassānaṁ rājā sīlācārasampanno sabbasattesu muducitto mahāpañño andhe jiṇṇe mātāpitaro poseti. Sace tvaṁ evarūpaṁ dhammikaṁ migaṁ māresi, etaṁ mārento mātāpitaro ca no mañca bhaginiñca meti amhe pañca pi jane māresi yeva. Mayhaṁ pana bhātu jīvitaṁ dento pañcannam-pi janānaṁ jīvitadāyakosī” ti vatvā gāthamāha.

13. Te {4.418} hi nūna marissanti, andhā apariṇāyakā,
Pañcannaṁ jīvitaṁ dehi, bhātaraṁ muñca luddakā ti.

So tassa dhammakathaṁ sutvā pasannacitto: “Mā bhāyi sāmī” ti vatvā anantaraṁ gāthamāha.

14. So vo ahaṁ pamokkhāmi, mātāpettibharaṁ migaṁ,
Nandantu mātāpitaro, muttaṁ disvā mahāmigan-ti.

Tattha vo ti nipātamattaṁ. Muttan-ti bandhanā muttaṁ passitvā.

Evañca pana vatvā cintesi: “Raññā dinnayaso mayhaṁ kiṁ karissati, sacāhaṁ imaṁ migarājānaṁ vadhissāmi, ayaṁ vā me pathavī bhijjitvā vivaraṁ dassati, asani vā me matthake patissati, vissajjessāmi nan”-ti. So mahāsattaṁ upasaṅkamitvā yaṭṭhiṁ pātetvā cammayottaṁ chinditvā migarājānaṁ āliṅgitvā udakapariyante nipajjāpetvā muducittena saṇikaṁ pāsā mocetvā nhārūhi nhāruṁ, maṁsena maṁsaṁ, cammena cammaṁ samodhānetvā udakena lohitaṁ dhovitvā mettacittena punappunaṁ parimajji. Tassa mettānubhāveneva mahāsattassa pāramitānubhāvena ca sabbāni nhārumaṁsacammāni sandhīyiṁsu, pādo sañchannachavi sañchannalomo ahosi, asukaṭṭhāne baddho ahosīti pi na paññāyi. Mahāsatto sukhappatto hutvā aṭṭhāsi. Taṁ disvā cittamigo somanassajāto luddassa anumodanaṁ karonto gāthamāha.

15. Evaṁ luddaka nandassu, saha sabbehi ñātibhi,
Yathāhamajja nandāmi, muttaṁ disvā mahāmigan-ti.

Atha mahāsatto: “Kiṁ nu kho esa luddo maṁ gaṇhanto attano kāmena gaṇhi, udāhu aññassa āṇattiyā” ti cintetvā gahitakāraṇaṁ pucchi. Luddaputto āha: “sāmi, na mayhaṁ tumhehi kammaṁ atthi, rañño pana aggamahesī khemā nāma tumhākaṁ dhammakathaṁ sotukāmā, tadatthāya rañño āṇattiyā tvaṁ mayā gahito” ti. Samma, evaṁ sante maṁ vissajjento atidukkaraṁ {4.419} karosi, ehi maṁ netvā rañño dassehi, deviyā dhammaṁ kathessāmīti. Sāmi, rājāno nāma kakkhaḷā, ko jānāti, kiṁ bhavissati, mayhaṁ raññā dinnayasena kammaṁ natthi, gaccha tvaṁ yathāsukhanti. Puna mahāsatto: “Iminā maṁ vissajjentena atidukkaraṁ kataṁ, yasapaṭilābhassa upāyamassa karissāmī” ti cintetvā: “Samma, piṭṭhiṁ tāva me hatthena parimajjā” ti āha. “So parimajji, hattho suvaṇṇavaṇṇehi lomehi pūri”. “Sāmi, imehi lomehi kiṁ kāromī” ti. “Samma, imāni haritvā rañño ca deviyā ca dassetvā ‘imāni tassa suvaṇṇavaṇṇamigassa lomānī’ ti vatvā mama ṭhāne ṭhatvā imāhi gāthāhi deviyā dhammaṁ desehi, taṁ sutvā yeva cassā dohaḷo paṭippassambhissatī” ti. “Dhammaṁ cara mahārājā” ti dasa dhammacariyagāthā uggaṇhāpetvā pañca sīlāni datvā appamādena ovaditvā uyyojesi. Luddaputto mahāsattaṁ ācariyaṭṭhāne ṭhapetvā tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā lomāni paduminipattena gahetvā pakkāmi. Te pi tayo janā thokaṁ anugantvā mukhena gocarañca pānīyañca gahetvā mātāpitūnaṁ santikaṁ gamiṁsu. Mātāpitaro: “Tāta rohaṇa, tvaṁ kira pāse baddho kathaṁ muttosī” ti pucchantā gāthamāhaṁsu:

16. Kathaṁ tvaṁ pamokkho āsi, upanītasmi jīvite,
Kathaṁ putta amocesi, kūṭapāsamha luddako ti.

Tattha upanītasmī ti tava jīvite maraṇasantikaṁ upanīte kathaṁ pamokkho āsi.

Taṁ sutvā bodhisatto tisso gāthā abhāsi:

17. Bhaṇaṁ kaṇṇasukhaṁ vācaṁ, hadayaṅgaṁ hadayassitaṁ,
Subhāsitāhi vācāhi, cittako maṁ amocayi.

18. Bhaṇaṁ kaṇṇasukhaṁ vācaṁ, hadayaṅgaṁ hadayassitaṁ,
Subhāsitāhi vācāhi, sutanā maṁ amocayi.

19. Sutvā {4.420} kaṇṇasukhaṁ vācaṁ, hadayaṅgaṁ hadayassitaṁ,
Subhāsitāni sutvāna, luddako maṁ amocayī ti.

Tattha bhaṇan-ti bhaṇanto. Hadayaṅgan-ti hadayaṅgamaṁ. Dutiyagāthāya bhaṇan-ti bhaṇamānā. Sutvā ti so imesaṁ ubhinnaṁ vācaṁ sutvā.

Athassa mātāpitaro anumodantā āhaṁsu:

20. Evaṁ ānandito hotu, saha dārehi luddako,
Yathā mayajja nandāma, disvā rohaṇamāgatan-ti.

Luddo pi araññā nikkhamitvā rājakulaṁ gantvā rājānaṁ vanditvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Taṁ disvā rājā gāthamāha.

21. Nanu tvaṁ avaca ludda, ‘migacammāni āhariṁ’,
Atha kena nu vaṇṇena, migacammāni nāharī ti.

Tattha migacammānī ti migaṁ vā cammaṁ vā. Āharin-ti āharissāmi. Idaṁ vuttaṁ hoti: ambho ludda, nanu tvaṁ evaṁ avaca: “Migaṁ ānetuṁ asakkonto cammaṁ āharissāmi, taṁ asakkonto lomānī” ti, so tvaṁ kena kāraṇena neva migaṁ, na migacammaṁ āharīti?

Taṁ sutvā luddo gāthamāha.

22. Āgamā ceva hatthatthaṁ, kūṭapāsañca so migo,
Abajjhi taṁ migarājaṁ, tañca muttā upāsare.

23. Tassa me ahu saṁvego, abbhuto lomahaṁsano,
Imañcāhaṁ migaṁ haññe, ajja hissāmi jīvitan-ti.

Tattha āgamā ti mahārāja, so migo mama hatthatthaṁ hatthapāsañceva mayā oḍḍitaṁ kūṭapāsañca āgato, tasmiñca kūṭapāse abajjhi. Tañca muttā upāsare ti tañca baddhaṁ apare muttā abaddhāva dve migā assāsentā taṁ nissāya aṭṭhaṁsu. Abbhuto ti pubbe abhūtapubbo. Imañcāhan-ti atha me saṁviggassa etadahosi: “Sace ahaṁ imaṁ migaṁ hanissāmi, ajjeva imasmiṁ yeva ṭhāne jīvitaṁ jahissāmī” ti.

Taṁ sutvā rājā āha:

24. Kīdisā te migā ludda, kīdisā dhammikā migā,
Kathaṁvaṇṇā kathaṁsīlā, bāḷhaṁ kho ne pasaṁsasī ti.

Idaṁ so rājā vimhayavasena punappunaṁ pucchati. Taṁ sutvā luddo gāthamāha.

25. Odātasiṅgā {4.421} sucivālā, jātarūpatacūpamā,
Pādā lohitakā tesaṁ, añjitakkhā manoramā ti.

Tattha odātasiṅgā ti rajatadāmasadisasiṅgā. Sucivālā ti cāmarivālasadisena sucinā vālena samannāgatā. Lohitakā ti rattanakhā pavāḷasadisā. Pādā ti khurapariyantā. Añjitakkhā ti añjitehi viya visuddhapañcapasādehi akkhīhi samannāgatā.

Iti so kathento va mahāsattassa suvaṇṇavaṇṇāni lomāni rañño hatthe ṭhapetvā tesaṁ migānaṁ sarīravaṇṇaṁ pakāsento gāthamāha.

26. Edisā te migā deva, edisā dhammikā migā,
Mātāpettibharā deva, na te so abhihāritun-ti.

Tattha mātāpettibharā ti jiṇṇe andhe mātāpitaro posenti, etādisā nesaṁ dhammikatā. Na te so abhihāritun-ti so migarājā na sakkā kenaci tava paṇṇākāratthāya abhiharitunti attho. “Abhihārayin”-ti pi pāṭho, so ahaṁ taṁ te paṇṇākāratthāya nābhihārayiṁ na āharinti attho.

Iti so mahāsattassa ca cittamigassa ca sutanāya migapotikāya ca guṇaṁ kathetvā: “Mahārāja, ahaṁ tena migaraññā ‘attano lomāni dassetvā mama ṭhāne ṭhatvā dasahi rājadhammacariyagāthāhi deviyā dhammaṁ katheyyāsī’ ti uggaṇhāpito āṇatto” ti āha. Taṁ sutvā rājā naṁ nhāpetvā ahatavatthāni nivāsetvā sattaratanakhacite pallaṅke nisīdāpetvā sayaṁ deviyā saddhiṁ nīcāsane ekamantaṁ nisīditvā taṁ añjaliṁ paggayha yācati. So dhammaṁ desento āha:

Dhammaṁ cara mahārāja, mātāpitūsu khattiya,
Idha dhammaṁ caritvāna, rāja saggaṁ gamissasi.

Dhammaṁ cara mahārāja, puttadāresu khattiya,
Idha dhammaṁ caritvāna, rāja saggaṁ gamissasi.

Dhammaṁ cara mahārāja, mittāmaccesu khattiya,
Idha dhammaṁ caritvāna, rāja saggaṁ gamissasi.

Dhammaṁ cara mahārāja, vāhanesu balesu ca,
Idha dhammaṁ caritvāna, rāja saggaṁ gamissasi.

Dhammaṁ cara mahārāja, gāmesu nigamesu ca,
Idha dhammaṁ caritvāna, rāja saggaṁ gamissasi.

Dhammaṁ cara mahārāja, raṭṭhesu janapadesu ca,
Idha dhammaṁ caritvāna, rāja saggaṁ gamissasi.

Dhammaṁ cara mahārāja, samaṇabrāhmaṇesu ca,
Idha dhammaṁ caritvāna, rāja saggaṁ gamissasi.

Dhammaṁ cara mahārāja, migapakkhīsu khattiya,
Idha dhammaṁ caritvāna, rāja saggaṁ gamissasi.

Dhammaṁ cara mahārāja, dhammo ciṇṇo sukhāvaho,
Idha dhammaṁ caritvāna, rāja saggaṁ gamissasi.

Dhammaṁ cara mahārāja, saindā devā sabrahmakā,
Suciṇṇena divaṁ pattā, mā dhammaṁ rāja pāmado ti. (Ja. 527.58-67).

Iti nesādaputto mahāsattena desitaniyāmena ākāsagaṅgaṁ otārento viya buddhalīlāya dhammaṁ desesi. Mahājano sādhukārasahassāni pavattesi. Dhammakathaṁ sutvā yeva deviyā {4.422} dohaḷo paṭippassambhi. Rājā tussitvā luddaputtaṁ mahantena yasena santappento tisso gāthā abhāsi:

27. Dammi nikkhasataṁ ludda, thūlañca maṇikuṇḍalaṁ,
Catussadañca pallaṅkaṁ, umāpupphasarinnibhaṁ.

28. Dve ca sādisiyo bhariyā, usabhañca gavaṁ sataṁ,
Dhammena rajjaṁ kāressaṁ, bahukāro mesi luddaka.

29. Kasivāṇijjā iṇadānaṁ, ucchācariyā ca luddaka,
Etena dāraṁ posehi, mā pāpaṁ akarī punā ti.

Tattha thūlan-ti mahagghaṁ maṇikuṇḍalapasādhanañca te dammi. Catussadan-ti caturussadaṁ, catuussīsakanti attho. Umāpupphasarinnibhan-ti nīlapaccattharaṇattā umāpupphasadisāya nibhāya obhāsena samannāgataṁ, kāḷavaṇṇadārusāramayaṁ vā. Sādisiyo ti aññamaññaṁ {4.423} rūpena ca bhogena ca sadisā. Usabhañca gavaṁ satan-ti usabhaṁ jeṭṭhakaṁ katvā gavaṁ satañca te dammi. Kāressan-ti dasa rājadhamme akopento dhammeneva rajjaṁ kāressāmi. Bahukāro mesī ti suvaṇṇavaṇṇassa migarañño ṭhāne ṭhatvā dhammassa desitattā tvaṁ mama bahupakāro, migarājena vuttaniyāmeneva te ahaṁ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpito. Kasivāṇijjā ti samma luddaka, aham-pi migarājānaṁ adisvā tassa vacanam-eva sutvā pañcasu sīlesu patiṭṭhito, tvam-pi ito paṭṭhāya sīlavā hohi, yāni tāni kasivāṇijjāni iṇadānaṁ uñchācariyāti ājīvamukhāni, eteneva sammāājīvena tava puttadāraṁ posehi, mā puna pāpaṁ karīti.

So rañño kathaṁ sutvā: “Na me gharāvāsenattho, pabbajjaṁ me anujānātha devā” ti anujānāpetvā raññā dinnadhanaṁ puttadārassa datvā himavantaṁ pavisitvā isipabbajjaṁ pabbajitvā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi. Rājā pi mahāsattassa ovāde ṭhatvā saggapuraṁ pūresi, tassa ovādo vassasahassaṁ pavatti.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Evaṁ bhikkhave pubbe pi mamatthāya ānandena jīvitaṁ pariccattamevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā luddo channo ahosi, rājā sāriputto, devī khemā bhikkhunī, mātāpitaro mahārājakulāni, sutanā uppalavaṇṇā, cittamigo ānando, asīti migasahassāni sākiyagaṇo, rohaṇo migarājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Rohaṇamigajātakavaṇṇanā pañcamā

 

last updated: August 2021