Puna te cattāro paṇḍitā: “Ambho, gahapatiputto idāni mahantataro jāto, kiṁ karomā” ti mantayiṁsu. Atha ne senako āha: “hotu diṭṭho me upāyo, mayaṁ gahapatiputtaṁ upasaṅkamitvā ‘rahassaṁ nāma kassa kathetuṁ vaṭṭatī’ ti pucchissāma, so ‘na kassaci kathetabban’-ti vakkhati. Atha naṁ ‘gahapatiputto te, deva, paccatthiko jāto’ ti paribhindissāmā” ti. Te cattāro pi paṇḍitā tassa gharaṁ gantvā paṭisanthāraṁ katvā: “Paṇḍita, pañhaṁ pucchitukāmamhā” ti vatvā: “Pucchathā” ti vutte senako pucchi: “Paṇḍita, purisena nāma kattha patiṭṭhātabban”-ti? “Sacce patiṭṭhātabban”-ti. “Sacce patiṭṭhitena {6.379} kiṁ uppādetabban”-ti? “Dhanaṁ uppādetabban”-ti. “Dhanaṁ uppādetvā kiṁ kātabban”-ti? “Manto gahetabbo” ti. “Mantaṁ gahetvā kiṁ kātabban”-ti? “Attano rahassaṁ parassa na kathetabban”-ti. Te: “Sādhu paṇḍitā” ti vatvā tuṭṭhamānasā hutvā: “Idāni gahapatiputtassa piṭṭhiṁ passissāmā” ti rañño santikaṁ gantvā: “Mahārāja, gahapatiputto te paccatthiko jāto” ti vadiṁsu. “Nāhaṁ tumhākaṁ vacanaṁ saddahāmi, na so mayhaṁ paccatthiko bhavissatī” ti. Saccaṁ, mahārāja, saddahatha, asaddahanto pana tam-eva pucchatha: “Paṇḍita, attano rahassaṁ nāma kassa kathetabban”-ti? Sace paccatthiko na bhavissati, “asukassa nāma kathetabban”-ti vakkhati. Sace paccatthiko bhavissati, “kassaci na kathetabbaṁ, manorathe paripuṇṇe kathetabban”-ti vakkhati. Tadā amhākaṁ vacanaṁ saddahitvā nikkaṅkhā bhaveyyāthāti. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā ekadivasaṁ sabbesu samāgantvā nisinnesu vīsatinipāte pañcapaṇḍitapañhe paṭhamaṁ gāthamāha.

Evaṁ vutte senako: “Rājānam-pi amhākaṁ yeva abbhantare pakkhipissāmī” ti cintetvā imaṁ gāthamāha.

Atha rājā attano kilesavasikatāya imaṁ gāthamāha.

Tato senako: “Idāni rājānaṁ amhākaṁ abbhantare pakkhipimhā” ti tussitvā sayaṁkatakāraṇam-eva dīpento imaṁ gāthamāha.

Atha rājā pukkusaṁ pucchi: “Kathaṁ, pukkusa, passasi, nindiyaṁ vā pasaṁsiyaṁ vā rahassaṁ kassa kathetabban”-ti? So kathento imaṁ gāthamāha.

Tato rājā kāmindaṁ pucchi: “Kathaṁ kāminda passasi, rahassaṁ kassa kathetabban”-ti? So kathento imaṁ gāthamāha.

Tato rājā devindaṁ pucchi: “kathaṁ devinda, passasi, rahassaṁ kassa kathetabban”-ti? So attano katakāraṇam-eva kathento imaṁ gāthamāha.

Evaṁ te pucchitvā rājā paṇḍitaṁ pucchi: “Kathaṁ passasi, paṇḍita, rahassaṁ kassa kathetabban”-ti. “Mahārāja, yāva attano icchitaṁ na nipphajjati, tāva paṇḍito adhivāseyya, kassaci na katheyyā” ti so imaṁ gāthamāha.

Paṇḍitena pana evaṁ vutte rājā anattamano ahosi. Senako rājānaṁ olokesi, rājā pi senakamukhaṁ olokesi. Bodhisatto tesaṁ kiriyaṁ disvāva jāni: “Ime cattāro janā paṭhamam-eva maṁ rañño antare paribhindiṁsu, vīmaṁsanavasena pañho pucchito bhavissatī” ti. Tesaṁ pana kathentānaññeva sūriyo atthaṅgato, dīpā jalitā. Paṇḍito: “Rājakammāni nāma bhāriyāni, na paññāyati ‘kiṁ bhavissatī’ ti, khippam-eva gantuṁ vaṭṭatī” ti uṭṭhāyāsanā rājānaṁ vanditvā nikkhamitvā cintesi: “Imesu eko ‘sahāyakassa kathetuṁ vaṭṭatī’ ti āha, eko ‘bhātussa, eko puttassa, eko mātu kathetuṁ vaṭṭatī’ ti āha. Imehi etaṁ katam-eva bhavissati, diṭṭham-eva kathitanti maññāmi, hotu ajjeva etaṁ jānissāmī” ti. Te pana cattāro pi aññesu divasesu rājakulā nikkhamitvā rājanivesanadvāre ekassa bhattaambaṇassa piṭṭhe nisīditvā kiccakaraṇīyāni mantetvā gharāni gacchanti. Tasmā paṇḍito: “Ahaṁ etesaṁ catunnaṁ rahassaṁ ambaṇassa heṭṭhā nipajjitvā jānituṁ sakkuṇeyyan”-ti cintetvā taṁ ambaṇaṁ ukkhipāpetvā attharaṇaṁ attharāpetvā ambaṇassa heṭṭhā pavisitvā purisānaṁ saññaṁ adāsi: “Tumhe catūsu paṇḍitesu mantetvā gatesu āgantvā maṁ āneyyāthā” ti. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā pakkamiṁsu. Senako pi rājānaṁ āha: “mahārāja, amhākaṁ vacanaṁ na saddahatha, idāni {6.382} kiṁ karissathā” ti. So tassa vacanaṁ gahetvā anisāmetvāva bhītatasito hutvā: “Idāni kiṁ karoma, senaka paṇḍitā” ti pucchi. “Mahārāja, papañcaṁ akatvā kañci ajānāpetvā gahapatiputtaṁ māretuṁ vaṭṭatī” ti. Rājā: “Senaka, ṭhapetvā tumhe añño mama atthakāmo nāma natthi, tumhe attano suhade gahetvā dvārantare ṭhatvā gahapatiputtassa pāto va upaṭṭhānaṁ āgacchantassa khaggena sīsaṁ chindathā” ti attano khaggaratanaṁ adāsi. Te: “Sādhu, deva, mā bhāyi, mayaṁ taṁ māressāmā” ti vatvā nikkhamitvā: “Diṭṭhā no paccāmittassa piṭṭhī” ti bhattaambaṇassa piṭṭhe nisīdiṁsu. Tato senako āha: “Ambho, ko gahapatiputtaṁ māressatī” ti. Itare: “Tumhe yeva ācariya, mārethā” ti tasseva bhāraṁ kariṁsu.

Atha ne senako pucchi: “Tumhe ‘rahassaṁ nāma asukassa asukassa kathetabban’-ti vadatha, kiṁ vo etaṁ kataṁ, udāhu diṭṭhaṁ sutan”-ti? “Kataṁ etaṁ, ācariyā” ti. Tumhe: “Rahassaṁ nāma sahāyakassa kathetabban”-ti vadatha, “kiṁ vo etaṁ kataṁ, udāhu diṭṭhaṁ sutan”-ti? “Kataṁ etaṁ mayā” ti? “Kathetha, ācariyā” ti. “Imasmiṁ rahasse raññā ñāte jīvitaṁ me natthī” ti. “Mā bhāyatha ācariya, idha tumhākaṁ rahassabhedako natthi, kathethā” ti. So nakhena ambaṇaṁ koṭṭetvā: “Atthi nu kho imassa heṭṭhā gahapatiputto” ti āha. “Ācariya, gahapatiputto attano issariyena evarūpaṁ ṭhānaṁ na pavisissati, idāni yasena matto bhavissati, kathetha {6.383} tumhe” ti. Senako tāva attano rahassaṁ kathento āha: “tumhe imasmiṁ nagare asukaṁ nāma vesiṁ jānāthā” ti? “Āma, ācariyā” ti. “Idāni sā paññāyatī” ti. “Na paññāyati, ācariyā” ti. “Ahaṁ sālavanuyyāne tāya saddhiṁ purisakiccaṁ katvā tassā piḷandhanesu lobhena taṁ māretvā tassā yeva sāṭakena bhaṇḍikaṁ katvā āharitvā amhākaṁ ghare asukabhūmikāya asuke nāma gabbhe nāgadantake laggesiṁ, vaḷañjetuṁ 3 visahāmi, purāṇabhāvamassa olokemi, evarūpaṁ aparādhakammaṁ katvā mayā ekassa sahāyakassa kathitaṁ, na tena kassaci kathitapubbaṁ, iminā kāraṇena ‘sahāyakassa guyhaṁ kathetabban’-ti mayā kathitan”-ti. Paṇḍito tassa rahassaṁ sādhukaṁ vavatthapetvā sallakkhesi.

Pukkuso pi attano rahassaṁ kathento āha: “mama ūruyā kuṭṭhaṁ atthi, kaniṭṭho me pāto va kañci ajānāpetvā taṁ dhovitvā bhesajjena makkhetvā upari pilotikaṁ datvā bandhati. Rājā mayi muducitto ‘ehi pukkusā’ ti maṁ pakkositvā yebhuyyena mama ūruyā yeva sayati, sace pana etaṁ rājā jāneyya, maṁ māreyya. Taṁ mama kaniṭṭhaṁ ṭhapetvā añño jānanto nāma natthi, tena kāraṇena ‘rahassaṁ nāma bhātu kathetabban’-ti mayā vuttan”-ti. Kāmindo pi attano rahassaṁ kathento āha: “maṁ kāḷapakkhe uposathadivase naradevo nāma yakkho gaṇhāti, ahaṁ ummattakasunakho viya viravāmi, svāhaṁ tamatthaṁ puttassa kathesiṁ. So mama yakkhena gahitabhāvaṁ ñatvā maṁ antogehagabbhe nipajjāpetvā dvāraṁ pidahitvā nikkhamitvā mama saddaṁ paṭicchādanatthaṁ dvāre samajjaṁ kāresi, iminā kāraṇena ‘rahassaṁ nāma puttassa kathetabban’-ti mayā vuttan”-ti. Tato tayo pi devindaṁ pucchiṁsu. So attano rahassaṁ kathento āha: “mayā maṇipahaṁsanakammaṁ karontena rañño santakaṁ sakkena kusarañño dinnaṁ, siripavesanaṁ maṅgalamaṇiratanaṁ thenetvā mātuyā dinnaṁ. Sā kañci ajānāpetvā mama rājakulaṁ pavisanakāle taṁ mayhaṁ deti, ahaṁ tena maṇinā siriṁ pavesetvā rājanivesanaṁ gacchāmi. Rājā tumhehi saddhiṁ akathetvā paṭhamataraṁ mayā saddhiṁ kathesi. Devasikaṁ aṭṭha, soḷasa, dvattiṁsa, catusaṭṭhi kahāpaṇe mama paribbayatthāya deti. Sace tassa maṇiratanassa channabhāvaṁ rājā jāneyya, mayhaṁ jīvitaṁ natthi, iminā kāraṇena ‘rahassaṁ nāma mātu kathetabban’-ti mayā vuttan”-ti.

Mahāsatto sabbesam-pi guyhaṁ attano paccakkhaṁ akāsi {6.384}. Te pana attano udaraṁ phāletvā antaṁ bāhiraṁ karontā viya rahassaṁ aññamaññaṁ kathetvā: “Tumhe appamattā pāto va āgacchatha, gahapatiputtaṁ māressāmā” ti uṭṭhāya pakkamiṁsu. Tesaṁ gatakāle paṇḍitassa purisā āgantvā ambaṇaṁ ukkhipitvā mahāsattaṁ ādāya pakkamiṁsu. So gharaṁ gantvā nhatvā alaṅkaritvā subhojanaṁ bhuñjitvā: “Ajja me bhaginī udumbaradevī rājagehato sāsanaṁ pesessatī” ti ñatvā dvāre paccāyikaṁ purisaṁ ṭhapesi: “Rājagehato āgataṁ sīghaṁ pavesetvā mama dasseyyāsī” ti. Evañca pana vatvā sayanapiṭṭhe nipajji. Tasmiṁ khaṇe rājā pi sayanapiṭṭhe nipanno va paṇḍitassa guṇaṁ saritvā: “Mahosadhapaṇḍito sattavassikakālato paṭṭhāya maṁ upaṭṭhahanto na kiñci mayhaṁ anatthaṁ akāsi, devatāya pucchitapañhe pi paṇḍite asati jīvitaṁ me laddhaṁ na siyā. Veripaccāmittānaṁ vacanaṁ gahetvā ‘asamadhuraṁ paṇḍitaṁ mārethā’ ti khaggaṁ dentena ayuttaṁ mayā kataṁ, sve dāni naṁ passituṁ na labhissāmī” ti sokaṁ uppādesi. Sarīrato sedā mucciṁsu. So sokasamappito cittassādaṁ na labhi. Udumbaradevī pi tena saddhiṁ ekasayanagatā taṁ ākāraṁ disvā: “Kiṁ nu kho mayhaṁ koci aparādho atthi, udāhu devassa kiñci sokakāraṇaṁ uppannaṁ, pucchissāmi tāva nan”-ti imaṁ gāthamāha.

Atha rājā kathento gāthamāha.

Tassā {6.385} tassa vacanaṁ sutvāva mahāsatte sinehena pabbatamatto soko uppajji. Tato sā cintesi: “Ekena upāyena rājānaṁ assāsetvā rañño niddaṁ okkamanakāle mama kaniṭṭhassa sāsanaṁ pahiṇissāmī” ti. Atha sā: “Mahārāja, tayāvetaṁ kataṁ gahapatiputtaṁ mahante issariye patiṭṭhāpentena, tumhehi so senāpatiṭṭhāne ṭhapito, idāni kira so tumhākaṁ yeva paccatthiko jāto, na kho pana paccatthiko khuddako nāma atthi, māretabbova, tumhe mā cintayitthā” ti rājānaṁ assāsesi. So tanubhūtasoko niddaṁ okkami. Devī uṭṭhāya gabbhaṁ pavisitvā: “Tāta mahosadha, cattāro paṇḍitā taṁ paribhindiṁsu, rājā kuddho sve dvārantare taṁ vadhāya āṇāpesi, sve rājakulaṁ mā āgaccheyyāsi, āgacchanto pana nagaraṁ hatthagataṁ katvā samattho hutvā āgaccheyyāsī” ti paṇṇaṁ likhitvā modakassa anto pakkhipitvā modakaṁ suttena veṭhetvā navabhājane katvā chādetvā lañchetvā atthacārikāya dāsiyā adāsi: “Imaṁ modakaṁ gahetvā mama kaniṭṭhassa dehī” ti. Sā tathā akāsi. “Rattiṁ kathaṁ nikkhantā” ti na cintetabbaṁ. Raññā paṭhamam-eva deviyā varo dinno, tena na naṁ koci nivāresi. Bodhisatto paṇṇākāraṁ gahetvā naṁ uyyojesi. Sā puna āgantvā dinnabhāvaṁ ārocesi. Tasmiṁ khaṇe devī āgantvā raññā saddhiṁ nipajji. Mahāsatto pi modakaṁ bhinditvā paṇṇaṁ vācetvā tamatthaṁ ñatvā kattabbakiccaṁ vicāretvā sayane nipajji.

Itare pi cattāro janā pāto va khaggaṁ gahetvā dvārantare ṭhatvā paṇḍitaṁ apassantā dummanā hutvā rañño santikaṁ gantvā: “Kiṁ paṇḍitā mārito vo gahapatiputto” ti vutte: “Na passāma, devā” ti āhaṁsu. Mahāsatto pi aruṇuggamane yeva nagaraṁ attano hatthagataṁ katvā tattha tattha ārakkhaṁ ṭhapetvā mahājanaparivuto rathaṁ āruyha mahantena parivārena rājadvāraṁ agamāsi. Rājā sīhapañjaraṁ ugghāṭetvā bahi olokento aṭṭhāsi. Atha mahāsatto rathā otaritvā rājānaṁ vanditvā aṭṭhāsi. Rājā taṁ disvā cintesi: “Sace ayaṁ mama paccatthiko bhaveyya {6.386}, na maṁ vandeyyā” ti. Atha naṁ pakkosāpetvā rājā āsane nisīdi. Mahāsatto pi ekamantaṁ nisīdi. Cattāro pi paṇḍitā tattheva nisīdiṁsu. Atha naṁ rājā kiñci ajānanto viya: “Tāta, tvaṁ hiyyo gantvā idāni āgacchasi, kiṁ maṁ pariccajasī” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

Atha naṁ mahāsatto: “Mahārāja, tayā me catunnaṁ paṇḍitānaṁ vacanaṁ gahetvā vadho āṇatto, tenāhaṁ na emī” ti codento imaṁ gāthamāha.

Rājā taṁ sutvā: “Imāya taṅkhaṇaññeva sāsanaṁ pahitaṁ bhavissatī” ti kuddho deviṁ olokesi. Taṁ ñatvā mahāsatto: “Kiṁ, deva, deviyā kujjhatha, ahaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ sabbaṁ jānāmi. Deva, tumhākaṁ tāva rahassaṁ deviyā kathitaṁ hotu, ācariyasenakassa pukkusādīnaṁ vā rahassaṁ mama kena kathitaṁ, ahaṁ etesam-pi rahassaṁ jānāmiyevā” ti senakassa tāva rahassaṁ kathento imaṁ gāthamāha.

Rājā senakaṁ oloketvā: “Saccaṁ, senakā” ti pucchitvā: “Saccaṁ, devā” ti vutte tassa bandhanāgārappavesanaṁ āṇāpesi. Paṇḍito pukkusassa rahassaṁ kathento imaṁ gāthamāha.

Rājā tam-pi oloketvā: “Saccaṁ pukkusā” ti pucchitvā: “Saccaṁ devā” ti vutte tam-pi bandhanāgāraṁ pavesāpesi. Paṇḍito kāmindassa pi rahassaṁ kathento imaṁ gāthamāha.

Rājā {6.388} tam-pi oloketvā: “Saccaṁ kāmindā” ti pucchitvā: “Saccaṁ devā” ti vutte tam-pi bandhanāgāraṁ pavesāpesi. Paṇḍito devindassa pi rahassaṁ kathento imaṁ gāthamāha.

Rājā tam-pi oloketvā: “Saccaṁ devindā” ti pucchitvā: “Saccaṁ devā” ti vutte tam-pi bandhanāgāraṁ pavesāpesi. Evaṁ: “Bodhisattaṁ vadhissāmā” ti cintetvā sabbe pi te bandhanāgāraṁ paviṭṭhā. Bodhisatto: “Mahārāja, iminā kāraṇenāhaṁ ‘attano guyhaṁ parassa na kathetabban’-ti vadāmi, vadantā pana mahāvināsaṁ pattā” ti vatvā uttari dhammaṁ desento imā gāthā abhāsi:

Rājā mahāsattassa kathaṁ sutvā: “Ete sayaṁ rājaverino hutvā paṇḍitaṁ mama veriṁ karontī” ti kujjhitvā: “Gacchatha ne nagarā nikkhamāpetvā sūlesu vā uttāsetha, sīsāni vā tesaṁ chindathā” ti āṇāpesi. Tesu pacchābāhaṁ bandhitvā catukke catukke kasāhi pahārasahassaṁ datvā nīyamānesu paṇḍito: “Deva, ime tumhākaṁ porāṇakā amaccā, khamatha nesaṁ aparādhan”-ti rājānaṁ khamāpesi. Rājā tassa vacanaṁ sutvā: “Sādhū” ti te pakkosāpetvā tasseva dāse katvā adāsi. So pana te tattheva bhujisse akāsi. Rājā: “Tena hi mama vijite mā vasantū” ti pabbājanīyakammaṁ āṇāpesi. Paṇḍito: “Khamatha, deva, etesaṁ andhabālānaṁ dosan”-ti khamāpetvā tesaṁ ṭhānantarāni puna pākatikāni kāresi. Rājā: “Paccāmittesu pi tāvassa evarūpā mettā bhavati, aññesu janesu kathaṁ na bhavissatī” ti paṇḍitassa ativiya pasanno ahosi. Tato paṭṭhāya cattāro paṇḍitā uddhatadāṭhā viya sappā nibbisā hutvā kiñci kathetuṁ nāsakkhiṁsu.