20. Sattatinipāto

Ja 531: Kusajātakavaṇṇanā

Atīte mallaraṭṭhe kusāvatīrājadhāniyaṁ okkāko nāma rājā dhammena samena rajjaṁ kāresi. Tassa soḷasannaṁ itthisahassānaṁ jeṭṭhikā {5.279} sīlavatī nāma aggamahesī ahosi, sā neva puttaṁ, na dhītaraṁ labhi. Athassa nāgarā ceva raṭṭhavāsino ca rājanivesanadvāre sannipatitvā: “Raṭṭhaṁ nassissati, raṭṭhaṁ nassissatī” ti upakkosiṁsu. Rājā sīhapañjaraṁ ugghāṭetvā: “Mayi rajjaṁ kārente adhammakāro nāma natthi, kasmā upakkosathā” ti pucchi. “Saccaṁ, deva, adhammakāro nāma natthi, apica vaṁsānurakkhako pana vo putto natthi, añño rajjaṁ gahetvā raṭṭhaṁ nāsessati, tasmā dhammena rajjaṁ kāretuṁ samatthaṁ puttaṁ patthethā” ti. “Puttaṁ patthento kiṁ karomī” ti? “Paṭhamaṁ tāva ekaṁ sattāhaṁ cullanāṭakaṁ dhammanāṭakaṁ katvā vissajjetha, sace sā puttaṁ labhissati, sādhu, no ce, atha majjhimanāṭakaṁ vissajjetha, tato jeṭṭhanāṭakaṁ, avassaṁ ettakāsu itthīsu ekā puññavatī puttaṁ labhissatī” ti. Rājā tesaṁ vacanena tathā katvā satta divase yathāsukhaṁ abhiramitvā āgatāgataṁ pucchi: “kacci vo putto laddho” ti? Sabbā: “Na labhāma, devā” ti āhaṁsu. Rājā: “Na me putto uppajjissatī” ti anattamano ahosi. Nāgarā puna tatheva upakkosiṁsu. Rājā: “Kiṁ upakkosatha, mayā tumhākaṁ vacanena nāṭakāni vissaṭṭhāni, ekā pi puttaṁ na labhati, idāni kiṁ karomā” ti āha. “Deva, etā dussīlā bhavissanti nippuññā, natthi etāsaṁ puttalābhāya puññaṁ, tumhe etāsu puttaṁ alabhantīsu pi mā appossukkataṁ āpajjatha, aggamahesī vo sīlavatī devī sīlasampannā, taṁ vissajjetha, tassā putto uppajjissatī” ti.

So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā: “Ito kira sattame divase rājā sīlavatiṁ deviṁ dhammanāṭakaṁ katvā vissajjessati, purisā sannipatantū” ti bheriṁ carāpetvā sattame divase deviṁ alaṅkārāpetvā rājanivesanā otāretvā vissajjesi. Tassā sīlatejena sakkassa bhavanaṁ uṇhākāraṁ dassesi. Sakko: “Kiṁ nu kho” ti āvajjento deviyā puttapatthanabhāvaṁ ñatvā: “Etissā mayā puttaṁ {5.280} dātuṁ vaṭṭati, atthi nu kho devaloke etissā anucchaviko putto” ti upadhārento bodhisattaṁ addasa. So kira tadā tāvatiṁsabhavane āyuṁ khepetvā uparidevaloke nibbattitukāmo ahosi. Sakko tassa vimānadvāraṁ gantvā taṁ pakkositvā, “mārisa, tayā manussalokaṁ gantvā okkākarañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṁ gaṇhituṁ vaṭṭatī” ti sampaṭicchāpetvā aparam-pi devaputtaṁ: “Tvam-pi etissā eva putto bhavissasī” ti vatvā: “Mā kho panassā koci sīlaṁ bhindatū” ti mahallakabrāhmaṇavesena rañño nivesanadvāraṁ agamāsi.

Mahājano pi nhāto alaṅkato: “Ahaṁ deviṁ gaṇhissāmi, ahaṁ deviṁ gaṇhissāmī” ti rājadvāre sannipatitvā sakkañca disvā: “Tvaṁ kasmā āgatosī” ti parihāsamakāsi. Sakko: “Kiṁ maṁ tumhe garahatha, sace pi me sarīraṁ jiṇṇaṁ, rāgo pana na jīrati, sace sīlavatiṁ labhissāmi, ādāya naṁ gamissāmīti āgatomhī” ti vatvā attano ānubhāvena sabbesaṁ purato va aṭṭhāsi. Añño koci tassa tejena purato bhavituṁ nāsakkhi. So taṁ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṁ nivesanā nikkhamantiññeva hatthe gahetvā pakkāmi. Atha naṁ tattha tattha ṭhitā garahiṁsu: “Passatha, bho, mahallakabrāhmaṇo evaṁ uttamarūpadharaṁ deviṁ ādāya gacchati, attano yuttaṁ na jānātī” ti. Devīpi: “Mahallako maṁ gahetvā gacchatī” ti na aṭṭīyati na harāyati. Rājā pi vātapāne ṭhatvā: “Ko nu kho deviṁ gahetvā gacchatī” ti olokento taṁ disvā anattamano ahosi.

Sakko taṁ ādāya nagaradvārato nikkhamitvā dvārasamīpe ekaṁ gharaṁ māpesi vivaṭadvāraṁ paññattakaṭṭhattharikaṁ. Atha naṁ sā: “Idaṁ te nivesanan”-ti pucchi. So: “Āma, bhadde, pubbe panāhaṁ eko, idānimhā mayaṁ dve janā, ahaṁ bhikkhāya caritvā taṇḍulādīni āharissāmi, tvaṁ imissā kaṭṭhattharikāya nipajjāhī” ti vatvā taṁ mudunā hatthena parāmasanto {5.281} dibbasamphassaṁ pharāpetvā tattha nipajjāpesi. Sā dibbasamphassapharaṇena saññaṁ vissajjesi. Atha naṁ attano ānubhāvena tāvatiṁsabhavanaṁ netvā alaṅkatavimāne dibbasayane nipajjāpesi. Sā sattame divase pabujjhitvā taṁ sampattiṁ disvā: “Na so brāhmaṇo manusso, sakko bhavissatī” ti aññāsi. Sakko pi tasmiṁ samaye pāricchattakamūle dibbanāṭakaparivuto nisinno ahosi. Sā sayanā uṭṭhāya tassa santikaṁ gantvā vanditvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Atha naṁ sakko: “Varaṁ te, devi, dadāmi, gaṇhāhī” ti āha. “Tena hi, deva, ekaṁ puttaṁ me dehī” ti. “Devi, tiṭṭhatu eko putto, ahaṁ te dve putte dassāmi. Tesu pana eko paññavā bhavissati virūpavā, eko rūpavā na paññavā. Tesu kataraṁ paṭhamaṁ icchasī” ti? “Paññavantaṁ, devā” ti. So: “Sādhū” ti vatvā tassā kusatiṇaṁ dibbavatthaṁ dibbacandanaṁ pāricchattakapupphaṁ kokanudañca nāma vīṇaṁ datvā taṁ ādāya rañño sayanagharaṁ pavisitvā raññā saddhiṁ ekasayane nipajjāpetvā aṅguṭṭhakena tassā nābhiṁ parāmasi. Tasmiṁ khaṇe bodhisatto tassā kucchimhi paṭisandhiṁ gaṇhi. Sakko pi sakaṭṭhānam-eva gato. Paṇḍitā devī gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṁ jāni.

Atha naṁ pabuddho rājā disvā, “devi, kena nītāsī” ti pucchi. “Sakkena, devā” ti. “Ahaṁ paccakkhato ekaṁ mahallakabrāhmaṇaṁ taṁ ādāya gacchantaṁ addasaṁ, kasmā maṁ vañcesī” ti? “Saddahatha, deva, sakko maṁ gahetvā devalokaṁ nesī” ti. “Na saddahāmi, devī” ti. Athassa sā sakkadattiyaṁ kusatiṇaṁ dassetvā: “Saddahathā” ti āha. Rājā: “Kusatiṇaṁ nāma yato kutoci labbhatī” ti na saddahi. Athassa sā dibbavatthādīni dassesi. Rājā tāni disvā saddahitvā, “bhadde, sakko tāva taṁ netu, putto pana te laddho” ti pucchi. “Laddho mahārāja, gabbho me patiṭṭhito” ti. So tuṭṭho tassā gabbhaparihāraṁ adāsi. Sā dasamāsaccayena puttaṁ vijāyi, tassa aññaṁ nāmaṁ akatvā kusatiṇanāmam-eva {5.282} akaṁsu. Kusakumārassa padasā gamanakāle itaro devaputto tassā kucchiyaṁ paṭisandhiṁ gaṇhi. Sā dasamāse paripuṇṇe puttaṁ vijāyi, tassa: “Jayampatī” ti nāmaṁ kariṁsu. Te mahantena yasena vaḍḍhiṁsu. Bodhisatto paññavā ācariyassa santike kiñci sippaṁ anuggahetvā attano va paññāya sabbasippesu nipphattiṁ pāpuṇi.

Athassa soḷasavassakāle rājā rajjaṁ dātukāmo deviṁ āmantetvā: “Bhadde, puttassa te rajjaṁ datvā nāṭakāni upaṭṭhapessāma, mayaṁ jīvantā yeva naṁ rajje patiṭṭhitaṁ passissāma, sakalajambudīpe kho pana yassa rañño dhītaraṁ icchati, tamassa ānetvā aggamahesiṁ karissāma, cittamassa jānāhi, kataraṁ rājadhītaraṁ rocesī” ti āha. Sā: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā: “Kumārassa imaṁ pavattiṁ ārocetvā cittaṁ jānāhī” ti ekaṁ paricārikaṁ pesesi. Sā gantvā tassa taṁ pavattiṁ ārocesi. Taṁ sutvā mahāsatto cintesi: “ahaṁ na rūpavā, rūpasampannā rājadhītā ānītā pi maṁ disvā ‘kiṁ me iminā virūpenā’ ti palāyissati iti no lajjitabbakaṁ bhavissati, kiṁ me gharāvāsena, dharamāne mātāpitaro upaṭṭhahitvā tesaṁ accayena nikkhamitvā pabbajissāmī” ti. So: “Mayhaṁ neva rajjenattho, na nāṭakehi, ahaṁ mātāpitūnaṁ accayena pabbajissāmī” ti āha. Sā gantvā tassa kathaṁ deviyā ārocesi, devī pi rañño ārocesi. Rājā anattamano hutvā puna katipāhaccayena sāsanaṁ pesesi. So pi paṭibāhati yeva. Evaṁ yāvatatiyaṁ paṭibāhitvā catutthavāre cintesi: “mātāpitūhi saddhiṁ ekantena paṭipakkhabhāvo nāma na yutto, ekaṁ upāyaṁ karissāmī” ti.

So kammārajeṭṭhakaṁ pakkosāpetvā bahuṁ suvaṇṇaṁ datvā: “Ekaṁ itthirūpakaṁ karohī” ti uyyojetvā tasmiṁ pakkante aññaṁ suvaṇṇaṁ gahetvā sayam-pi itthirūpakaṁ akāsi. Bodhisattānañhi adhippāyo nāma samijjhati. Taṁ suvaṇṇarūpakaṁ jivhāya avaṇṇanīyasobhaṁ ahosi. Atha naṁ mahāsatto khomaṁ nivāsāpetvā sirigabbhe ṭhapāpesi. So kammārajeṭṭhakena ābhatarūpakaṁ disvā taṁ garahitvā: “Gaccha amhākaṁ sirigabbhe ṭhapitarūpakaṁ āharā” ti āha. So sirigabbhaṁ paviṭṭho {5.283} taṁ disvā: “Kumārena saddhiṁ abhiramituṁ ekā devaccharā, āgatā bhavissatī” ti hatthaṁ pasāretuṁ avisahanto nikkhamitvā: “Deva, sirigabbhe ayyā ekikāva ṭhitā, upagantuṁ na sakkomī” ti āha. “Tāta, gaccha, suvaṇṇarūpakaṁ etaṁ, āharā” ti puna pesito āhari. Kumāro kammārena kataṁ rūpakaṁ suvaṇṇagabbhe nikkhipāpetvā attanā kataṁ alaṅkārāpetvā rathe ṭhapāpetvā: “Evarūpaṁ labhanto gaṇhāmī” ti mātu santikaṁ pahiṇi.

Sā amacce pakkosāpetvā, “tātā, mayhaṁ putto mahāpuñño sakkadattiyo anucchavikaṁ kumārikaṁ labhissati, tumhe evarūpaṁ labhantā gaṇhissatha, imaṁ rūpakaṁ paṭicchannayāne ṭhapetvā sakalajambudīpaṁ carantā yassa rañño evarūpaṁ dhītaraṁ passatha, tassetaṁ datvā ‘okkākarājā tumhehi saddhiṁ āvāhaṁ karissatī’ ti divasaṁ vavatthapetvā āgacchathā” ti āha. Te: “Sādhū” ti taṁ ādāya mahantena parivārena nikkhamitvā vicarantā yaṁ rājadhāniṁ pāpuṇanti, tattha sāyanhasamaye mahājanassa samosaraṇaṭṭhāne taṁ rūpakaṁ vatthapupphālaṅkārehi alaṅkaritvā suvaṇṇasivikaṁ āropetvā titthamagge ṭhapetvā amaccā sayaṁ paṭikkamitvā āgatāgatānaṁ kathāsavanatthaṁ ekamante tiṭṭhanti. Mahājano taṁ oloketvā: “Suvaṇṇarūpakan”-ti saññaṁ akatvā: “Ayaṁ manussitthī samānā pi devaccharapaṭibhāgā ativiya sobhati, kiṁ nu kho ettha ṭhitā, kuto vā āgatā, amhākaṁ nagare evarūpā natthī” ti vaṇṇento pakkamati. Taṁ sutvā amaccā: “Sace idha evarūpā dārikā bhaveyya, ‘asukā rājadhītā viya asukā amaccadhītā viyā’ ti vadeyyuṁ, addhā idha evarūpā natthī” ti taṁ ādāya aññaṁ nagaraṁ gacchanti.

Te evaṁ vicarantā anupubbena maddaraṭṭhe sāgalanagaraṁ sampāpuṇiṁsu. Tattha maddarañño aṭṭha dhītaro uttamarūpadharā devaccharapaṭibhāgā, tāsaṁ sabbajeṭṭhikā pabhāvatī nāma. Tassā sarīrato {5.284} bālasūriyassa pabhā viya pabhā niccharanti, andhakāre pi catuhatthe antogabbhe padīpakiccaṁ natthi, sabbo gabbho ekobhāso va hoti. Dhātī panassā khujjā, sā pabhāvatiṁ bhojetvā tassā sīsanhāpanatthaṁ aṭṭhahi vaṇṇadāsīhi aṭṭha ghaṭe gāhāpetvā sāyanhasamaye udakatthāya gacchantī titthamagge ṭhitaṁ taṁ rūpakaṁ disvā: “Pabhāvatī” ti saññāya: “Ayaṁ dubbinītā ‘sīsaṁ nhāyissāmī’ ti amhe udakatthāya pesetvā paṭhamataraṁ āgantvā titthamagge ṭhitā” ti kujjhitvā: “Are kulalajjāpanike amhehi purimataraṁ āgantvā kasmā idha ṭhitāsi, sace rājā jānissati, nāsessati no” ti vatvā hatthena gaṇḍapasse pahari, hatthatalaṁ bhijjamānaṁ viya jātaṁ. Tato: “Suvaṇṇarūpakan”-ti ñatvā hasamānā tāsaṁ vaṇṇadāsīnaṁ santikaṁ gacchantī: “Passathetaṁ me kammaṁ, mama dhītātisaññāya pahāraṁ adāsiṁ, ayaṁ mama dhītu santike kimagghati, kevalaṁ me hattho dukkhāpito” ti āha.

Atha naṁ rājadūtā gahetvā: “Tvaṁ ‘mama dhītā ito abhirūpatarā’ ti vadantī kaṁ nāma kathesī” ti āhaṁsu. “Maddarañño dhītaraṁ pabhāvatiṁ, idaṁ rūpakaṁ tassā soḷasim-pi kalaṁ na agghatī” ti. Te tuṭṭhamānasā rājadvāraṁ gantvā: “Okkākarañño dūtā dvāre ṭhitā” ti paṭihāresuṁ. Rājā āsanā vuṭṭhāya ṭhitakova: “Pakkosathā” ti āha. Te pavisitvā rājānaṁ vanditvā: “Mahārāja, amhākaṁ rājā tumhākaṁ ārogyaṁ pucchatī” ti vatvā katasakkārasammānā: “Kimatthaṁ āgatatthā” ti puṭṭhā: “Amhākaṁ rañño sīhassaro putto kusakumāro nāma, rājā tassa rajjaṁ dātukāmo amhe tumhākaṁ santikaṁ pahiṇi, tumhākaṁ kira dhītā pabhāvatī, taṁ tassa detha, imañca suvaṇṇarūpakaṁ deyyadhammaṁ gaṇhathā” ti taṁ rūpakaṁ tassa adaṁsu. So pi: “Evarūpena mahārājena saddhiṁ vivāhamaṅgalaṁ bhavissatī” ti tuṭṭhacitto sampaṭicchi {5.285}. Atha naṁ dūtā āhaṁsu: “mahārāja, amhehi na sakkā papañcaṁ kātuṁ, kumārikāya laddhabhāvaṁ rañño ārocessāma, atha naṁ so āgantvā ādāya gamissatī” ti. So: “Sādhū” ti vatvā tesaṁ sakkāraṁ katvā vissajjesi. Te gantvā rañño ca deviyā ca ārocesuṁ. Rājā mahantena parivārena kusāvatito nikkhamitvā anupubbena sāgalanagaraṁ pāpuṇi. Maddarājā paccuggantvā taṁ nagaraṁ pavesetvā mahantaṁ sakkāramakāsi.

Sīlavatī devī paṇḍitattā: “Ko jānāti, kiṁ bhavissatī” ti ekāhadvīhaccayena maddarājānaṁ āha: “mahārāja, suṇisaṁ daṭṭhukāmāmhī” ti. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā taṁ pakkosāpesi. Pabhāvatī sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā dhātigaṇaparivutā āgantvā sassuṁ vandi. Sā taṁ disvā cintesi: “ayaṁ kumārikā abhirūpā, mayhaṁ putto virūpo. Sace esā taṁ passissati, ekāham-pi avasitvā palāyissati, upāyaṁ karissāmī” ti. Sā maddarājānaṁ āmantetvā, “mahārāja, suṇisā me puttassa anucchavikā, apica kho pana amhākaṁ kulapaveṇiyā āgataṁ cārittaṁ atthi, sace ayaṁ tasmiṁ cāritte vattissati, nessāmi nan”-ti āha. “Kiṁ pana vo cārittan”-ti. “Amhākaṁ vaṁse yāva ekassa gabbhassa patiṭṭhānaṁ hoti, tāva divā sāmikaṁ passituṁ na labhati. Sace esā tathā karissati, nessāmi nan”-ti. Rājā: “Kiṁ, amma, sakkhissasi evaṁ vattitun”-ti dhītaraṁ pucchi. Sā: “Āma tātā” ti āha. Tato okkākarājā maddarañño bahuṁ dhanaṁ datvā taṁ ādāya pakkāmi. Maddarājā pi mahantena parivārena dhītaraṁ uyyojesi.

Okkāko kusāvatiṁ gantvā nagaraṁ alaṅkārāpetvā sabbabandhanāni mocetvā puttassa abhisekaṁ katvā rajjaṁ datvā pabhāvatiṁ aggamahesiṁ kāretvā nagare: “Kusarājassa āṇā” ti bheriṁ carāpesi. Sakalajambudīpatale rājāno yesaṁ dhītaro atthi, te kusarañño dhītaro pahiṇiṁsu. Yesaṁ puttā {5.286} atthi, te tena saddhiṁ mittabhāvaṁ ākaṅkhantā putte upaṭṭhāke katvā pahiṇiṁsu. Bodhisattassa nāṭakaparivāro mahā ahosi, mahantena yasena rajjaṁ kāresi. So pabhāvatiṁ divā passituṁ na labhati, sā pi taṁ divā passituṁ na labhati, ubhinnaṁ rattidassanam-eva hoti. Tattha pabhāvatiyā sarīrappabhā pi abbohārikā ahosi. Bodhisatto sirigabbhato rattiṁ yeva nikkhamati.

So katipāhaccayena pabhāvatiṁ divā daṭṭhukāmo mātuyā ārocesi. Sā: “Mā te tāta, rucci, yāva ekaṁ puttaṁ labhasi, tāva āgamehī” ti, paṭikkhi pi. So punappunaṁ yāci yeva. Atha naṁ sā āha: “tena hi hatthisālaṁ gantvā hatthimeṇḍavesena tiṭṭha, ahaṁ taṁ tattha ānessāmi, atha naṁ akkhīni pūretvā olokeyyāsi, mā ca attānaṁ jānāpehī” ti. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā hatthisālaṁ agamāsi. Athassa mātā hatthisālaṁ alaṅkārāpetvā pabhāvatiṁ: “Ehi sāmikassa hatthino passāmā” ti tattha netvā: “Ayaṁ hatthī asuko nāma, ayaṁ hatthī asuko nāmā” ti tassā dassesi. Tattha taṁ rājā mātu pacchato gacchantiṁ disvā hatthigopakavesena hatthichakaṇapiṇḍena piṭṭhiyaṁ pahari. Sā kuddhā: “Rañño kathetvā te hatthaṁ chindāpessāmī” ti vatvā deviṁ ujjhāpesi. Rājamātā: “Mā amma kujjhī” ti suṇisaṁ saññāpetvā piṭṭhiṁ parimajji. Puna pi rājā taṁ daṭṭhukāmo hutvā assasālāya assagopakavesena taṁ disvā tatheva assachakaṇapiṇḍena pahari. Tadā pi taṁ kuddhaṁ sassu saññāpesi.

Punekadivase pabhāvatī mahāsattaṁ passitukāmā hutvā sassuyā ārocetvā: “Alaṁ mā te ruccī” ti paṭikkhittā pi punappunaṁ yāci. Atha naṁ sā āha: “tena hi sve mama putto nagaraṁ padakkhiṇaṁ karissati, tvaṁ sīhapañjaraṁ vivaritvā taṁ passeyyāsī” ti. Evañca pana vatvā punadivase nagaraṁ alaṅkārāpetvā jayampatikumāraṁ rājavesaṁ gāhāpetvā hatthipiṭṭhe nisīdāpetvā bodhisattaṁ pacchimāsane nisīdāpetvā nagaraṁ padakkhiṇaṁ kārāpesi. Sā pabhāvatiṁ ādāya sīhapañjare ṭhatvā: “Passa tava sāmikassa sirisobhaggan”-ti āha. Sā: “Anucchaviko {5.287} me sāmiko laddho” ti attamanā ahosi. Taṁ divasaṁ pana mahāsatto hatthimeṇḍavesena jayampatissa pacchimāsane nisīditvā yathādhippāyena pabhāvatiṁ olokento hatthavikārādivasena cittaruciyā keḷiṁ dassesi. Hatthimhi atikkante rājamātā pabhāvatiṁ pucchi: “diṭṭho te, amma, sāmiko” ti. “Āma ayye, pacchimāsane panassa nisinno hatthimeṇḍo ativiya dubbinīto, mayhaṁ hatthavikārādīni dassesi, kasmā evarūpaṁ alakkhikaṁ rañño pacchimāsane nisīdāpesuṁ, nīharāpehi nan”-ti? “Amma, rañño pacchimāsane rakkhā nāma icchitabbā” ti.

Sā cintesi: “ayaṁ hatthimeṇḍo ativiya nibbhayo, rājānaṁ ‘rājā’ ti pi na maññati, kiṁ nu kho eso va kusarājā, addhā hi eso ativiya virūpo eva bhavissati, teneva maṁ na dassentī” ti. Sā khujjaṁ kaṇṇamūle āha: “amma, gaccha tāva jānāhi, kiṁ purimāsane nisinnako rājā, udāhu pacchimāsane” ti? “Kathaṁ panāhaṁ jānissāmī” ti. “Sace hi so rājā bhavissati, paṭhamataraṁ hatthipiṭṭhito otarissati, imāya saññāya jānāhī” ti. Sā gantvā ekamante ṭhitā paṭhamaṁ mahāsattaṁ otarantaṁ addasa, pacchā jayampatikumāraṁ. Mahāsatto pi ito cito ca olokento khujjaṁ disvā: “Iminā nāma kāraṇena esā āgatā bhavissatī” ti ñatvā taṁ pakkosāpetvā: “Imaṁ antaraṁ pabhāvatiyā mā kathehī” ti daḷhaṁ vatvā uyyojesi. Sā gantvā: “Purimāsane nisinno paṭhamaṁ otarī” ti āha. Pabhāvatī tassā vacanaṁ saddahi.

Mahāsatto pi puna daṭṭhukāmo hutvā mātaraṁ yāci. Sā paṭikkhipituṁ asakkontī: “Tena hi aññātakavesena uyyānaṁ gacchāhī” ti āha. So uyyānaṁ gantvā pokkharaṇiyaṁ galappamāṇaṁ udakaṁ pavisitvā paduminipattena sīsaṁ chādetvā pupphitapadumena mukhaṁ āvaritvā aṭṭhāsi. Mātāpissa pabhāvatiṁ uyyānaṁ netvā sāyanhasamaye: “Ime rukkhe passa, sakuṇe passa, mige passā” ti palobhayamānā pokkharaṇītīraṁ pāyāsi. Sā pañcavidhapadumasañchannaṁ pokkharaṇiṁ {5.288} disvā nhāyitukāmā paricārikāhi saddhiṁ pokkharaṇiṁ otaritvā kīḷantī taṁ padumaṁ disvā vicinitukāmā hatthaṁ pasāresi. Atha naṁ rājā paduminipattaṁ apanetvā: “Ahaṁ kusarājā” ti vatvā hatthe gaṇhi. Sā tassa mukhaṁ disvā: “Yakkho maṁ gaṇhī” ti viravitvā tattheva visaññitaṁ pattā. Athassā rājā hatthaṁ muñci. Sā saññaṁ paṭilabhitvā: “Kusarājā kira maṁ hatthe gaṇhi, imināvāhaṁ hatthisālāya hatthichakaṇapiṇḍena, assasālāya assachakaṇapiṇḍena pahaṭā, ayam-eva maṁ hatthissa pacchimāsane nisīditvā uppaṇḍesi, kiṁ me evarūpena dummukhena patinā, imaṁ jahitvā ahaṁ jīvantī aññaṁ patiṁ labhissāmī” ti cintetvā attanā saddhiṁ āgate amacce pakkosāpetvā: “Mama yānavāhanaṁ sajjaṁ karotha, ajjeva gamissāmī” ti āhaṁ. Te rañño ārocesuṁ. Rājā cintesi: “sace gantuṁ na labhissati, hadayamassā phalissati, gacchatu puna taṁ attano balena ānessāmī” ti cintetvā athassā gamanaṁ anujāni. Sā pitunagaram-eva agamāsi.

Mahāsatto pi uyyānato nagaraṁ pavisitvā alaṅkatapāsādaṁ abhiruhi. Bodhisattañhi sā pubbapatthanāvasena na icchi, so pi pubbakammavaseneva virūpo ahosi. Atīte kira bārāṇasiyaṁ dvāragāme uparimavīthiyā ca heṭṭhimavīthiyā ca dve kulāni vasiṁsu. Ekassa kulassa dve puttā ahesuṁ. Ekassa ekāva dhītā ahosi. Dvīsu puttesu bodhisatto kaniṭṭho. Taṁ kumārikaṁ jeṭṭhakassa adaṁsu. Kaniṭṭho adārabharaṇo bhātu santike yeva vasi. Athekadivasaṁ tasmiṁ ghare atirasakapūve paciṁsu. Bodhisatto araññaṁ gato hoti. Tassa pūvaṁ ṭhapetvā avasese bhājetvā khādiṁsu. Tasmiṁ khaṇe paccekabuddho bhikkhāya gharadvāraṁ agamāsi. Bodhisattassa bhātujāyā: “Cūḷapatino aññaṁ pūvaṁ pacissāmī” ti taṁ gahetvā paccekabuddhassa adāsi. So pi taṁ khaṇaññeva araññato āgacchi. Atha naṁ sā āha: “sāmi, cittaṁ pasādehi, tava koṭṭhāso paccekabuddhassa dinno” ti. So {5.289} “tava koṭṭhāsaṁ khāditvā mama koṭṭhāsaṁ desi, ahaṁ kiṁ khādissāmī” ti kuddho paccekabuddhaṁ anugantvā pattato pūvaṁ gaṇhi. Sā mātu gharaṁ gantvā navavilīnaṁ campakapupphavaṇṇaṁ sappiṁ āharitvā paccekabuddhassa pattaṁ pūresi, taṁ obhāsaṁ muñci. Sā taṁ disvā patthanaṁ paṭṭhapesi: “bhante, iminā dānabalena nibbattanibbattaṭṭhāne me sarīraṁ obhāsajātaṁ hotu, uttamarūpadharā ca bhaveyyaṁ, iminā ca me asappurisena saddhiṁ ekaṭṭhāne vāso mā ahosī” ti. Iti sā imissā pubbapatthanāya vasena taṁ na icchi. Bodhisatto pi taṁ pūva tasmiṁ sappipatte osīdāpetvā patthanaṁ paṭṭhapesi: “bhante, imaṁ yojanasate vasantim-pi ānetvā mama pādaparicārikaṁ kātuṁ samattho bhaveyyan”-ti. Tattha yaṁ so kuddho gantvā pūvaṁ gaṇhi, tassa pubbakammassa vasena virūpo ahosi, pubbapatthanāya sā ca taṁ na icchīti.

So pabhāvatiyā gatāya sokappatto ahosi, nānākārehi paricārayamānā pi naṁ sesitthiyo olokāpetum-pi nāsakkhiṁsu,, pabhāvatirahitamassa sakalam-pi nivesanaṁ tucchaṁ viya khāyi. So: “Idāni sāgalanagaraṁ pattā bhavissatī” ti paccūsasamaye mātu santikaṁ gantvā, “amma, ahaṁ pabhāvatiṁ ānessāmi, tumhe rajjaṁ anusāsathā” ti vadanto paṭhamaṁ gāthamāha.

Sā tassa kathaṁ sutvā: “Tena hi, tāta, appamatto bhaveyyāsi, mātugāmo nāma aparisuddhahadayo” ti vatvā nānaggarasabhojanassa suvaṇṇakaroṭiṁ pūretvā: “Idaṁ antarāmagge bhuñjeyyāsī” ti {5.290} vatvā uyyojesi. So taṁ ādāya mātaraṁ vanditvā tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā: “Jīvanto puna tumhe passissāmī” ti vatvā sirigabbhaṁ pavisitvā pañcāvudhaṁ sannayhitvā bhattakaroṭiyā saddhiṁ kahāpaṇasahassaṁ pasibbake katvā kokanudañca vīṇaṁ ādāya nagarā nikkhamitvā maggaṁ paṭipajjitvā mahabbalo mahāthāmo yāva majjhanhikā paṇṇāsa yojanāni gantvā bhattaṁ bhuñjitvā sesadivasabhāgena puna paṇṇāsa yojanāni gantvā ekāheneva yojanasatikaṁ maggaṁ khepetvā sāyanhasamaye nhatvā sāgalanagaraṁ pāvisi. Tasmiṁ paviṭṭhamatte yeva tassa tejena pabhāvatī sayanapiṭṭhe saṇṭhātuṁ asakkontī otaritvā bhūmiyaṁ nipajji. Bodhisattaṁ kilantindriyaṁ vīthiyā gacchantaṁ aññatarā itthī disvā pakkosāpetvā nisīdāpetvā pāde dhovāpetvā sayanaṁ dāpesi. So kilantakāyo nipajjitvā niddaṁ okkami.

Atha sā tasmiṁ niddamupagate bhattaṁ sampādetvā taṁ pabodhetvā bhattaṁ bhojesi. So tuṭṭho tassā saddhiṁ bhattakaroṭiyā kahāpaṇasahassaṁ adāsi. So pañcāvudhaṁ tattheva ṭhapetvā: “Gantabbaṭṭhānaṁ me atthī” ti vatvā vīṇaṁ ādāya hatthisālaṁ gantvā: “Ajja me idha vasituṁ detha, gandhabbaṁ vo karissāmī” ti vatvā hatthigopakehi anuññāto ekamante nipajjitvā thokaṁ niddāyitvā paṭippassaddhadaratho uṭṭhāya vīṇaṁ muñcitvā: “Sāgalanagaravāsino imaṁ saddaṁ suṇantū” ti vīṇaṁ vādento gāyi. Pabhāvatī bhūmiyaṁ nipannā taṁ saddaṁ sutvāva: “Ayaṁ na aññassa vīṇāsaddo, nissaṁsayaṁ kusarājā mamatthāya āgato” ti aññāsi. Maddarājā pi taṁ saddaṁ sutvā: “Ativiya madhuraṁ vādeti, sve etaṁ pakkosāpetvā mama gandhabbaṁ kāressāmī” ti cintesi.

Bodhisatto: “Na sakkā idha vasamānena pabhāvatī daṭṭhuṁ, aṭṭhānametan”-ti pāto va nikkhamitvā sāyaṁ bhuttagehe yeva pātarāsaṁ bhuñjitvā vīṇaṁ ṭhapetvā rājakumbhakārassa santikaṁ gantvā tassa antevāsikabhāvaṁ upagantvā ekadivaseneva gharaṁ mattikāya pūretvā {5.291} “bhājanāni karomi ācariyā” ti vatvā, “āma, kārohī” ti vutte ekaṁ mattikāpiṇḍaṁ cakke ṭhapetvā cakkaṁ āviñchi, sakiṁ āviddham-eva yāva majjhanhikātikkamā bhami yeva. So nānāvaṇṇāni khuddakamahantāni bhājanāni katvā pabhāvatiyā atthāya bhājanaṁ karonto nānārūpāni samuṭṭhāpesi. Bodhisattānañhi adhippāyo nāma samijjhati, “tāni rūpāni pabhāvatī yeva passatū” ti adhiṭṭhāsi. So sabbabhājanāni sukkhāpetvā pacitvā gehaṁ pūresi. Kumbhakāro nānābhājanāni gahetvā rājakulaṁ agamāsi. Rājā disvā: “Kenimāni katānī” ti pucchi. “Mayā, devā” ti. “Ahaṁ tayā katāni jānāmi, kathehi, kena katānī” ti? “Antevāsikena me devā” ti. “Na te so antevāsī, ācariyo te so, tvaṁ tassa santike sippaṁ sikkha, ito paṭṭhāya ca so mama dhītānaṁ bhājanāni karotu, imañcassa sahassaṁ dehī” ti sahassaṁ dāpetvā: “Nānāvaṇṇāni imāni khuddakabhājanāni mama dhītānaṁ dehī” ti āha.

So tāni tāsaṁ santikaṁ netvā: “Imāni vo kīḷanatthāya khuddakabhājanānī” ti āha. Tā sabbā āgamiṁsu. Kumbhakāro mahāsattena pabhāvatiyā atthāya katabhājanam-eva tassā adāsi. Sā ca bhājanaṁ gahetvā tattha attano ca mahāsattassa ca khujjāya ca rūpaṁ passitvā: “Idaṁ na aññena kataṁ, kusarājeneva katan”-ti ñatvā kujjhitvā bhūmiyaṁ khipitvā: “Iminā mayhaṁ attho natthi, icchantānaṁ dehī” ti āha. Athassā bhaginiyo kuddhabhāvaṁ ñatvā: “Khuddakabhājanaṁ kusaraññā katanti maññasi, idaṁ tena na kataṁ, kumbhakāreneva kataṁ, gaṇhāhi nan”-ti avahasiṁsu. Sā tena katabhāvaṁ tassa ca āgatabhāvaṁ tāsaṁ na kathesi. Kumbhakāro sahassaṁ bodhisattassa datvā: “Tāta, rājā te tuṭṭho, ito kira paṭṭhāya rājadhītānaṁ bhājanāni kareyyāsi, ahaṁ tāsaṁ harissāmī” ti āha.

So: “Idhā pi vasantena na sakkā pabhāvatī daṭṭhun”-ti taṁ sahassaṁ tasseva datvā rājupaṭṭhākassa naḷakārassa santikaṁ gantvā tassa antevāsiko hutvā pabhāvatiyā atthāya tālavaṇṭaṁ katvā tattheva setacchattañca āpānabhūmiñca {5.292} vatthaṁ gahetvā ṭhitaṁ pabhāvatiñcāti nānārūpāni dassesi. Naḷakāro tañca aññañca tena katabhaṇḍakaṁ ādāya rājakulaṁ agamāsi. Rājā disvā: “Kenimāni katānī” ti pucchitvā purimanayeneva sahassaṁ datvā: “Imāni naḷakārabhaṇḍāni mama dhītānaṁ dehī” ti āha. So pi bodhisattena pabhāvatiyā atthāya kataṁ tālavaṇṭaṁ tassā yeva adāsi. Tatra pi rūpāni añño jano na passati, pabhāvatī pana disvā kusaraññā katabhāvaṁ ñatvā: “Gaṇhitukāmā gaṇhantū” ti kuddhā bhūmiyaṁ khi pi. Atha naṁ sesā avahasiṁsu. Naḷakāro sahassaṁ āharitvā bodhisattassa datvā taṁ pavattiṁ ārocesi.

So: “Idam-pi mayhaṁ avasanaṭṭhānan”-ti sahassaṁ tasseva datvā rājamālākārassa santikaṁ gantvā antevāsikabhāvaṁ upagantvā nānāvidhaṁ mālāvikatiṁ ganthitvā pabhāvatiyā atthāya nānārūpavicitraṁ ekaṁ cumbaṭakaṁ akāsi. Mālākāro taṁ sabbaṁ ādāya rājakulaṁ agamāsi. Rājā disvā: “Kenimāni ganthitānī” ti pucchi. “Mayā, devā” ti. “Ahaṁ tayā ganthitāni jānāmi, kathehi, kena ganthitānī” ti? “Antevāsikena me, devā” ti. “Na so antevāsī, ācariyo te so, tvaṁ tassa santike sippaṁ sikkha, ito paṭṭhāya ca so mama dhītānaṁ pupphāni ganthatu, imañcassa sahassaṁ dehī” ti sahassaṁ datvā: “Imāni pupphāni mama dhītānaṁ dehī” ti āha. So pi bodhisattena pabhāvatiyā atthāya kataṁ cumbaṭakaṁ tassā yeva adāsi. Sā tattha attano ca rañño ca rūpehi saddhiṁ nānārūpāni disvā tena katabhāvaṁ ñatvā kujjhitvā bhūmiyaṁ khi pi. Sesā bhaginiyo taṁ tatheva avahasiṁsu. Mālākāro pi sahassaṁ āharitvā bodhisattassa datvā taṁ pavattiṁ ārocesi.

So: “Idam-pi mayhaṁ avasanaṭṭhānan”-ti sahassaṁ tasseva datvā rañño sūdassa santikaṁ gantvā antevāsikabhāvaṁ upagacchi. Athekadivasaṁ sūdo rañño bhojanavikatiṁ haranto attano atthāya pacituṁ bodhisattassa aṭṭhimaṁsaṁ adāsi. So taṁ tathā sampādesi, yathāssa gandho sakalanagaraṁ avatthari. Rājā {5.293} taṁ ghāyitvā: “Kiṁ te mahānase aññam-pi maṁsaṁ pacasī” ti pucchi. “Natthi, deva, apica kho pana me antevāsikassa aṭṭhimaṁsaṁ pacanatthāya dinnaṁ, tasseva so gandho bhavissatī” ti. Rājā āharāpetvā tato thokaṁ jivhagge ṭhapesi, tāvadeva satta rasaharaṇisahassāni khobhentaṁ phari. Rājā rasataṇhāya bajjhitvā sahassaṁ datvā: “Ito paṭṭhāya tava antevāsinā mama ca dhītānañca me bhattaṁ pacāpetvā tvaṁ mayhaṁ āhara, so me dhītānaṁ haratū” ti āha. Sūdo gantvā tassa ārocesi. So taṁ sutvā: “Idāni me manoratho matthakaṁ patto, idāni panāhaṁ pabhāvatiṁ daṭṭhuṁ labhissāmī” ti tuṭṭho taṁ sahassaṁ tasseva datvā punadivase bhattaṁ sampādetvā rañño bhattabhājanāni pesetvā rājadhītānaṁ bhattakājaṁ sayaṁ gahetvā pabhāvatiyā vasanapāsādaṁ abhiruhi. Sā taṁ bhattakājaṁ ādāya pāsādaṁ abhiruhantaṁ disvā cintesi: “ayaṁ attano ananucchavikaṁ dāsakammakarehi kattabbaṁ karoti. Sace panāhaṁ katipāhaṁ tuṇhī bhavissāmi, ‘idāni maṁ esā rocatī’ ti saññī hutvā katthaci agantvā maṁ olokento idheva vasissati, idāneva taṁ akkositvā paribhāsitvā muhuttam-pi idha vasituṁ adatvā palāpessāmī” ti. Sā dvāraṁ aḍḍhavivaṭaṁ katvā ekaṁ hatthaṁ kavāṭe laggetvā ekena hatthena aggaḷaṁ uppīḷetvā dutiyaṁ gāthamāha.

So: “Pabhāvatiyā me santikā kathā laddhā” ti tuṭṭhacitto tisso gāthā abhāsi:

Evaṁ vutte sā cintesi: “ahaṁ etaṁ ‘vippaṭisārī bhavissatī’ ti paribhāsāmi, ayaṁ pana rajjitvāva katheti, sace kho pana maṁ ‘ahaṁ kusarājā’ ti vatvā hatthe gaṇheyya, ko taṁ nivāreyya, koci no imaṁ kathaṁ suṇeyyā” ti dvāraṁ thaketvā sūciṁ datvā anto aṭṭhāsi. So pi bhattakājaṁ āharitvā bhattaṁ vaḍḍhetvā rājadhītaro bhojesi. Pabhāvatī: “Gaccha kusarājena pakkabhattaṁ āharā” ti khujjaṁ pesesi. Sā āharitvā: “Bhuñjāhī” ti āha. Nāhaṁ tena pakkabhattaṁ bhuñjāmi, tvaṁ bhuñjitvā attano laddhanivāpaṁ gahetvā bhattaṁ pacitvā āhara, kusarañño āgatabhāvañca mā kassaci ārocesīti. Khujjā tato paṭṭhāya tassā koṭṭhāsaṁ āharitvā sayaṁ bhuñjati, attano koṭṭhāsaṁ tassā upaneti. Kusarājā pi {5.295} tato paṭṭhāya taṁ passituṁ alabhanto cintesi: “atthi nu kho pabhāvatiyā mayi sineho, udāhu natthi, vīmaṁsissāmi nan”-ti. So pana rājadhītaro bhojetvā bhattakājaṁ ādāya nikkhanto tassā gabbhadvāre pāsādatalaṁ pādena paharitvā bhājanāni ghaṭṭetvā nitthunitvā visaññī hutvā viya avakujjo pati. Sā tassa nitthunitasaddena dvāraṁ vivaritvā taṁ bhattakājena otthataṁ disvā cintesi: “ayaṁ sakalajambudīpe aggarājā maṁ nissāya rattindivaṁ dukkhaṁ anubhoti, sukhumālatāya bhattakājena avatthato patati, jīvati nu kho, no vā” ti. Sā gabbhato nikkhamitvā tassa nāsavātaṁ upadhāretuṁ gīvaṁ pasāretvā mukhaṁ olokesi. So mukhapūraṁ kheḷaṁ gahetvā tassā sarīre pātesi. Sā taṁ paribhāsitvā gabbhaṁ pavisitvā dvāraṁ aḍḍhavivaṭaṁ thaketvā ṭhitā gāthamāha.

So pana paṭibaddhacittatāya akkosiyamāno pi paribhāsiyamāno pi vippaṭisāraṁ anuppādetvāva anantaraṁ gāthamāha.

Sā pi tasmiṁ evaṁ kathente pi anosakkitvā thaddhataravacanaṁ vatvā palāpetukāmā itaraṁ gāthamāha.

Taṁ sutvā rājā tisso gāthāyo abhāsi:

Sā tassa vacanaṁ sutvā cintesi: “ayaṁ ativiya allīyitvā katheti, musāvādaṁ katvā upāyena naṁ ito palāpessāmī” ti gāthamāha.

Taṁ sutvā rājā taṁ paṭibāhanto: “Bhadde, mayā pi attano raṭṭhe nemittakā pucchitā, te ‘aññatra sīhassarakusarājato tava pati nāma añño natthī’ ti byākariṁsu, aham-pi attano ñāṇabalanimittena evam-eva kathesin”-ti vatvā anantaraṁ gāthamāha.

Sā tassa vacanaṁ sutvā: “Na sakkā imaṁ lajjāpetuṁ vā palāpetuṁ vā, kiṁ me iminā” ti dvāraṁ pidhāya attānaṁ na dassesi. So pi kājaṁ gahetvā otari, tato paṭṭhāya taṁ daṭṭhuṁ na labhati, bhattakārakakammaṁ karonto ativiya kilamati {5.297}, bhuttapātarāso dārūni phāleti, bhājanāni dhovati, kājena udakaṁ āharati, sayanto ambaṇapiṭṭhe sayati, pāto vuṭṭhāya yāguādīni pacati harati bhojeti, nandirāgaṁ nissāya atidukkhaṁ anubhoti. So ekadivasaṁ bhattagehadvārena gacchantiṁ khujjaṁ disvā pakkosi. Sā pabhāvatiyā bhayena tassa santikaṁ gantuṁ avisahantī turitaturitā viya gacchati. Atha naṁ vegena upagantvā: “Khujje” ti āha.

Sā nivattitvā ṭhitā: “Ko eso” ti vatvā: “Tumhākaṁ saddaṁ na suṇāmī” ti āha. Atha naṁ: “Khujje tvam-pi sāminī pi te ubho pi ativiya thaddhā, ettakaṁ kālaṁ tumhākaṁ santike vasanto ārogyasāsanamattam-pi na labhāmi, deyyadhammaṁ pana kiṁ dassatha, tiṭṭhatu tāvetaṁ, api me pabhāvatiṁ mudukaṁ katvā dassetuṁ sakkhissasī” ti āha. Sā: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Atha naṁ: “Sace me taṁ dassetuṁ sakkhissasi, khujjabhāvaṁ te ujukaṁ katvā gīveyyakaṁ dassāmī” ti palobhento pañca gāthāyo abhāsi:

Sā {5.298} tassa vacanaṁ sutvā: “Gacchatha tumhe, deva, katipāhaccayena naṁ tumhākaṁ vase karissāmi, passatha me parakkaman”-ti vatvā taṁ karaṇīyaṁ tīretvā pabhāvatiyā santikaṁ gantvā tassā vasanagabbhaṁ sodhentī viya paharaṇayoggaṁ leḍḍukhaṇḍam-pi asesetvā antamaso pādukā pi nīharitvā sakalagabbhaṁ sammajjitvā gabbhadvāre ummāraṁ antaraṁ katvā uccāsanaṁ paññapetvā pabhāvatiyā ekaṁ nīcapīṭhakaṁ attharitvā: “Ehi, amma, sīse te ūkā vicinissāmī” ti taṁ tattha pīṭhake nisīdāpetvā attano ūruantare tassā sīsaṁ ṭhapetvā thokaṁ kaṇḍuyitvā: “Aho imissā sīse bahū ūkā” ti sakasīsato ūkā gahetvā tassā hatthe ṭhapetvā: “Passa kittakā te sīse ūkā” ti piyakathaṁ kathetvā mahāsattassa guṇaṁ kathentī gāthamāha.

Sā taṁ sutvā khujjāya kujjhi. Atha naṁ khujjā gīvāyaṁ gahetvā antogabbhe khipitvā sayaṁ bahi hutvā dvāraṁ pidhāya āviñchanarajjumhi olambantī aṭṭhāsi. Pabhāvatī taṁ gahetuṁ asakkontī dvāramūle ṭhatvā akkosantī itaraṁ gāthamāha.

Atha khujjā āviñcanarajjuṁ gahetvā ṭhitāva: “Nippaññe dubbinīte tava rūpaṁ kiṁ karissati, kiṁ mayaṁ tava rūpaṁ khāditvā yāpessāmā” ti vatvā terasahi gāthāhi bodhisattassa guṇaṁ pakāsentī khujjāgajjitaṁ nāma gajji:

Pabhāvatī tassā vacanaṁ sutvā: “Khujje ativiya gajjasi, hatthena pāpuṇantī sasāmikabhāvaṁ te jānāpessāmī” ti khujjaṁ tajjesi. Sā pi taṁ: “Ahaṁ taṁ rakkhamānā pituno te kusarājassa āgatabhāvaṁ nārocesiṁ, hotu, ajja rañño ārocessāmī” ti mahantena saddena bhāyāpesi. Sāpi: “Kocideva suṇeyyā” ti khujjaṁ saññāpesi. Bodhisatto pi taṁ passituṁ alabhanto satta māse dubbhojanena dukkhaseyyāya kilamanto cintesi: “ko me etāya attho, satta māse vasanto etaṁ passitum-pi na labhāmi, ativiya kakkhaḷā sāhasikā, gantvā mātāpitaro passissāmī” ti. Tasmiṁ khaṇe sakko āvajjento tassa ukkaṇṭhitabhāvaṁ ñatvā: “Rājā satta māse pabhāvatiṁ daṭṭhum-pi na labhi, labhanākāramassa karissāmī” ti maddarañño dūte katvā sattannaṁ rājūnaṁ dūtaṁ pāhento: “Pabhāvatī, kusarājaṁ chaḍḍetvā āgatā, āgacchantu pabhāvatiṁ gaṇhantū” ti ekekassa visuṁ visuṁ sāsanaṁ pahiṇi. Te mahāparivārena gantvā nagaraṁ patvā aññamaññassa āgatakāraṇaṁ na jānanti. Te: “Tvaṁ kasmā āgato, tvaṁ kasmā āgatosī” ti pucchitvā tamatthaṁ ñatvā kujjhitvā: “Ekaṁ kira dhītaraṁ sattannaṁ dassati, passathassa anācāraṁ, uppaṇḍeti no, gaṇhatha nan”-ti: “Sabbesam-pi amhākaṁ pabhāvatiṁ detu yuddhaṁ vā” ti sāsanāni pahiṇitvā nagaraṁ parivārayiṁsu. Maddarājā sāsanaṁ sutvā bhītatasito amacce āmantetvā: “Kiṁ karomā” ti pucchi. Atha naṁ amaccā: “Deva {5.301}, satta pi rājāno pabhāvatiṁ nissāya āgatā, ‘sace na dassati, pākāraṁ bhinditvā nagaraṁ pavisitvā jīvitakkhayaṁ pāpetvā taṁ gaṇhissāmā’ ti vadanti, pākāre abhinne yeva tesaṁ pabhāvatiṁ pesessāmā” ti vatvā gāthamāhaṁsu:

Taṁ sutvā rājā: “Sacāhaṁ ekassa pabhāvatiṁ pesessāmi, sesā yuddhaṁ karissanti, na sakkā ekassa dātuṁ, sakalajambudīpe aggarājānaṁ ‘virūpo’ ti chaḍḍetvā āgatā āgamanassa phalaṁ labhatu, vadhitvāna naṁ satta khaṇḍāni katvā sattannaṁ khattiyānaṁ pesessāmī” ti vadanto anantaraṁ gāthamāha.

Tassa sā kathā sakalanivesane pākaṭā ahosi. Paricārikā gantvā: “Rājā kira taṁ satta khaṇḍāni katvā sattannaṁ rājūnaṁ pesessatī” ti pabhāvatiyā ārocesuṁ. Sā maraṇabhayabhītā āsanā vuṭṭhāya bhaginīhi parivutā mātu sirigabbhaṁ agamāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

Sā mātu santikaṁ gantvā mātaraṁ vanditvā paridevamānā āha:

Iti sā maraṇabhayatajjitā mātu santike vila pi. Maddarājāpi: “Pharasuñca gaṇḍikañca gahetvā coraghātako idheva āgacchatū” ti āṇāpesi. Tassa āgamanaṁ sakalarājagehe pākaṭaṁ ahosi. Athassa āgatabhāvaṁ sutvā pabhāvatiyā mātā uṭṭhāyāsanā sokasamappitā rañño santikaṁ agamāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

Atha naṁ rājā saññāpento āha: “devi, kiṁ kathesi, tava dhītā sakalajambudīpe aggarājānaṁ ‘virūpo’ ti chaḍḍetvā gatamagge padavalañje avinaṭṭhe yeva maccuṁ nalāṭenādāya āgatā, idāni attano rūpaṁ nissāya īdisaṁ phalaṁ labhatū” ti. Sā tassa vacanaṁ sutvā dhītu santikaṁ gantvā vilapantī āha:

Iti sā pi ettakāhi gāthāhi tāya saddhiṁ sallapitvā: “Sace ajja kusanarindo idha assa, ime satta rājāno palāpetvā mama dhītaraṁ dukkhā pamocetvā ādāya gaccheyyā” ti cintetvā gāthamāha.

Tato pabhāvatī: “Mama mātu kusassa vaṇṇaṁ bhaṇantiyā mukhaṁ nappahoti, ācikkhissāmi tāvassā tassa idheva āḷārikakammaṁ katvā vasanabhāvan”-ti cintetvā gāthamāha.

Athassā mātā: “Ayaṁ maraṇabhayabhītā vippalapatī” ti cintetvā gāthamāha.

Sā {5.306} evaṁ vutte: “Na me mātā saddahati, tassa idhāgantvā satta māse vasanabhāvaṁ na jānāti, dassessāmi nan”-ti cintetvā mātaraṁ hatthe gahetvā sīhapañjaraṁ vivaritvā hatthaṁ pasāretvā dassentī gāthamāha.

So kira tadā: “Ajja me manoratho matthakaṁ pāpuṇissati, addhā maraṇabhayatajjitā, pabhāvatī, mama āgatabhāvaṁ kathessati, bhājanāni dhovitvā paṭisāmessāmī” ti udakaṁ āharitvā bhājanāni dhovituṁ ārabhi. Atha naṁ mātā paribhāsantī gāthamāha.

Tato pabhāvatī: “Mama mātā imassa maṁ nissāya evaṁ vasanabhāvaṁ na jānāti maññe” ti cintetvā itaraṁ gāthamāha.

Idānissa yasaṁ vaṇṇentī āha:

Evaṁ tāya pañcahi gāthāhi mahāsattassa yaso vaṇṇito. Athassā mātā: “Ayaṁ asambhitā kathaṁ katheti, addhā evametan”-ti saddahitvā rañño santikaṁ gantvā tamatthaṁ ārocesi. So vegena pabhāvatiyā santikaṁ gantvā: “Saccaṁ kira, amma, kusarājā idhāgato” ti. “Āma tāta, ajjassa satta māsā atikkantā tava dhītānaṁ āḷārikattaṁ karontassā” ti. So tassā asaddahanto khujjaṁ pucchitvā yathābhūtaṁ sutvā dhītaraṁ garahanto gāthamāha.

So dhītaraṁ garahitvā vegena tassa santikaṁ gantvā katapaṭisanthāro añjaliṁ paggayha attano accayaṁ dassento gāthamāha.

Taṁ sutvā mahāsatto: “Sacāhaṁ pharusaṁ vakkhāmi, idhevassa hadayaṁ phalissati, assāsessāmi nan”-ti cintetvā bhājanantare ṭhito va itaraṁ gāthamāha.

Rājā tassa santikā paṭisanthāraṁ labhitvā pāsādaṁ abhiruhitvā pabhāvatiṁ pakkosāpetvā khamāpanatthāya pesetuṁ gāthamāha.

Sā pitu vacanaṁ sutvā bhaginīhi ceva paricārikāhi ca parivutā tassa santikaṁ agamāsi. So pi kammakāravesena ṭhito va tassā attano santikaṁ āgamanaṁ ñatvā: “Ajja pabhāvatiyā mānaṁ bhinditvā pādamūle naṁ kalale nipajjāpessāmī” ti sabbaṁ attanā ābhataṁ udakaṁ chaḍḍetvā khalamaṇḍalamattaṁ ṭhānaṁ madditvā ekakalalaṁ akāsi. Sā tassa santikaṁ gantvā tassa pādesu nipatitvā kalalapiṭṭhe nipannā taṁ khamāpesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

Gahetvā ca pana naṁ khamāpentī tisso gāthāyo abhāsi:

Taṁ sutvā rājā: “Sacāhaṁ ‘imaṁ tvañceva jānissasī’ ti vakkhāmi, hadayamassā phalissati, assāsessāmi nan”-ti cintetvā āha:

Atha so sakkassa devarañño paricārikaṁ viya taṁ attano paricārikaṁ disvā khattiyamānaṁ uppādetvā: “Mayi kira dharamāne yeva mama bhariyaṁ aññe gahetvā gamissantī” ti sīho viya rājaṅgaṇe vijambhamāno: “Sakalanagaravāsino me āgatabhāvaṁ jānantū” ti vagganto nadanto seḷento apphoṭento: “Idāni te jīvaggāhaṁ gahessāmi, rathādayo me yojentū” ti anantaraṁ gāthamāha.

Sattūnaṁ gaṇhanaṁ nāma mayhaṁ bhāro, gaccha tvaṁ nhatvā alaṅkaritvā pāsādaṁ āruhāti taṁ uyyojesi. Maddarājāpissa parihārakaraṇatthaṁ amacce pahiṇi. Te tassa mahānasadvāre yeva sāṇiṁ parikkhipitvā kappake upaṭṭhapesuṁ. So katamassukammo sīsaṁnhāto sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito amaccādīhi parivuto: “Pāsādaṁ abhiruhissāmī” ti disā viloketvā apphoṭesi. Olokitaolokitaṭṭhānaṁ vikam pi. So: “Idāni me parakkamaṁ passissathā” ti āha. Tamatthaṁ pakāsento satthā anantaraṁ gāthamāha.

Athassa maddarājā kataāneñjakāraṇaṁ alaṅkatavaravāraṇaṁ pesesi. So samussitasetacchattaṁ hatthikkhandhaṁ āruyha: “Pabhāvatiṁ ānethā” ti tam-pi pacchato nisīdāpetvā caturaṅginiyā senāya parivuto pācīnadvārena nikkhamitvā parasenaṁ oloketvā: “Ahaṁ kusarājā, jīvitatthikā urena nipajjantū” ti tikkhattuṁ sīhanādaṁ naditvā sattumaddanaṁ akāsi.

Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

Rājā {5.311} āha:

Evaṁ vutte mahāsatto: “Kiṁ imehi māritehi, mā tesaṁ āgamanaṁ niratthakaṁ hotu, pabhāvatiyā kaniṭṭhā satta maddarājadhītaro atthi, tā nesaṁ dāpessāmī” ti cintetvā gāthamāha.

Atha naṁ rājā āha:

Evaṁ vutte so tā sabbā pi alaṅkārāpetvā ekekassa rañño ekekaṁ adāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā pañca gāthāyo abhāsi:

Kusajātakavaṇṇanā paṭhamā

last updated: August 2021