Book I [Bhagavatprasūtiḥ]
śriyaṁ parārdhyāṁ vidadhadvidhātjit tamo nirasyannabhibhūtabhānubht |
nudannidāghaṁ jitacārucaṁdramāḥ sa vaṁdyate 'rhanniha yasya nopamā || 1.1* Verses marked with an asterick are omitted from Johnson’s edition as being spurious, and have not been analysed here.
āsīdviśālonnatasānulakṣmyā payodapaṁktyeva parītapārśvam |
udagradhiṣṇyaṁ gagaṇe 'vagāḍhaṁ puraṁ maharṣeḥ kapilasya vastu || 1.2*
sitonnateneva nayena htvā kailāsaśailasya yadabhraśobhām |
bhramādupetān vahadaṁbuvāhān saṁbhāvanāṁ vā saphalīcakāra || 1.3*
ratnaprabhodbhāsini yatra lebhe tamo na dāridryamivāvakāśam |
parārdhyapauraiḥ sahavāsatoṣāt ktasmitevātirarāja lakṣmīḥ || 1.4*
yadvedikātoraṇasiṁhakarṇairatnairdadhānaṁ prativeśama śobhām |
jagatyadṣṭveva samānamanyatspardhāṁ svagehairmitha eva cakre || 1.5*
rāmāmukheṁdūn paribhūtapadmān yatrāpayāto 'pyavimanya bhānuḥ |
saṁtāpayogādiva vāri veṣṭuṁ paścātsamudrābhimukhaḥ pratasthe || 1.6*
śakyārjitānāṁ yaśasāṁ janena dṣṭvāṁtabhāvaṁ gamito 'yamindraḥ |
iti dhvajaiścārucalatpatākairyanmārṣṭumasyāṁkamivodayacchat || 1.7*
ktvāpi rātrau kumudaprahāsamiṁdoḥ karairyadrajatālayasthaiḥ |
sauvarṇaharmyeṣu gatārkapādairdivā sarojadyutimālalaṁbe || 1.8*
mahībtāṁ mūrdhni ktābhiṣekaḥ śuddhodano nāma npo 'rkabaṁdhuḥ |
adhyāśayo vā sphuṭapudarīkaṁ purādhirājaṁ tadalaṁcakāra || 1.9*
bhūbhtparārdhyo 'pi sapakṣa eva pravttadāno 'pi madānupetaḥ |
īśo 'pi nityaṁ samaḍṣṭipātaḥ saumyasvabhāvo 'pi pthupratāpaḥ || 1.10*
bhujena yasyābhihatāḥ pataṁto dviṣaddvipeṁdrāḥ samarāṁgaṇeṣu |
udvāṁtamuktāprakaraiḥ śirobhirbhaktyeva puṣpāṁjalibhiḥ praṇemuḥ || 1.11*
atipratāpādavadhūya śatrūnmahoparāgāniva tigmabhānuḥ |
udyotayāmāsa janaṁ samaṁtātpradarśayannāśrayaṇīyamārgān || 1.12*
dharmārthakāmā viṣayaṁ mitho 'nyaṁ na veśamācakramurasya nītyā |
vispardhamānā iva tūgrasiddheḥ sugocare dīptatarā babhūvuḥ || 1.13*
udārasaṁkhyaiḥ sacivāirasaṁkhyaiḥ ktāgrabhāvaḥ sa udagrabhāvaḥ |
śaśī yathā bhairaktānyathābhaiḥ śakyeṁdrarājaḥ sutarāṁ rarāja || 1.14*
tasyātiśobhāvistātiśobhā raviprabhevāstatamaḥ prabhāvā |
samagradevīnivahāgradevī babhūva māyāpagateva māyā || 1.15*
prajāsu māteva hitapravttā gurau jane bhaktirivānuvttā |
lakṣmīrivādhīśakule ktābhā jagatyabhūduttamadevatā yā || 1.16*
kāmaṁ sadā strīcaritaṁ tamisraṁ tathāpi tāṁ prapya bhśaṁ vireje |
na hīṁdulekhāmupagamya śubhāṁ No doubt we should read
atīṁdriyenātmani duṣkuho 'yaṁ mayā jano yojayituṁ na śakyaḥ |
itīva sūkṣmāṁ praktiṁ vihāya dharmeṇa sākṣādvihitā svamūrtiḥ || 1.18*
cyuto 'tha kāyāttuṣitāt trilokīmudyotayannuttamabodhisattvaḥ |
viveśa tasyāḥ smta eva kukṣau naṁdāguhāyāmiva nāgarājaḥ || 1.19*
dhtvā himādridhavalaṁ guru ṣaḍviṣāṇāṁ
dānādhivāsitamukhaṁ dviradasya rūpam |
śuddhodanasya vasudhādhipatermahiṣyāḥ
kukṣiṁ viveśa sa jagadvyasanakṣayāya || 1.20*
rakṣāvidhānaṁ prati lokapālā lokaikanāthasya divo 'bhijagmuḥ |
sarvatra bhāṁto 'pi hi caṁdrapādā bhajaṁti kailāsagirau viśeṣam || 1.21*
mayāpi taṁ kukṣigataṁ dadhānā vidyudvilāsaṁ jaladāvalīva |
dānābhivarṣaiḥ parito janānāṁ dāridryatāpaṁ śamayāṁcakāra || 1.22*
sātaḥ purajanā devī kadācidatha luṁbinīm |
jagāmānumate rājñaḥ saṁbhūtottamadohadā || 1.23*
śākhāmālaṁbamānāyāḥ puṣpabhārāvalaṁbinīm |
devyāḥ kukṣiṁ vibhidyāśu bodhisattvo viniryayau || 1.24*
tataḥ prasannaśca babhūva puṣyastasyāśca devyā vratasaṁsktāyāḥ |
pārśvātsuto lokahitāya jajñe nirvedanaṁ caiva nirāmayaṁ ca || 1.25 (1.9)
prātaḥ payodādiva tigmabhānuḥ samudbhavanso 'pi ca mātkukṣeḥ |
sphuranmayūkhairvihatāṁdhakāraiścakāra lokaṁ kanakāvadātam || 1.26*
taṁ jātamātramatha kāṁcanayūpagauraṁ
prītaḥ sahasranayaṇaḥ śanakairaghṇāt
maṁdārapuṣpanikaraiḥ saha tasya mūrdhni
khānnirmale ca vinipetaturaṁbudhāre || 1.27*
surapradhānaiḥ paridhāryamāṇo dehāṁśujālairanuraṁjayaṁstān |
saṁdhyābhrajāloparisaṁniviṣṭaṁ navoḍurājaṁ vijigāya lakṣmyā || 1.28*
ūroryathaurvasya pthośca hastānmāṁdhāturiṁdrapratimasya mūrdhnaḥ |
kakṣīvataścaiva bhujāṁsadeśāttathāvidhaṁ tasya babhūva janma || 1.29 (1.10)
krameṇa garbhādabhiniḥstaḥ san babhau gataḥ khādiva yonyajātaḥ |
kalpeṣvanekeṣviva bhāvitātmā yaḥ saṁprajānan suṣuve na mūḍhaḥ || 1.30 (1.11)
dīptyā ca dhairyeṇa ca yo rarāja bālo ravirbhūmimivāvatīrṇaḥ |
tathātidīpto 'pi nirīkṣyamāṇo jahāra cakṣūṁṣi yathā śaśāṁkaḥ || 1.31 (1.12)
sa hi svagātraprabhayojjvalaṁtyā dīpaprabhāṁ bhāskaravanmumoṣa |
mahārhajāṁbūnadacāruvarṇo vidyotayāmāsa diśaśca sarvāḥ || 1.32 (1.13)
anākulānyabjasamudgatāni niṣpeṣavaṁtyāyatavikramāṇi |
tathaiva dhīrāṇi padāni sapta saptarṣitārāsadśo jagāma || 1.33 (1.14)
bodhāya jāto 'smi jagaddhitārthamaṁtyā tathotpattiriyaṁ mameti |
caturdiśaṁ siṁhagatirvilokya vāṇīṁ ca bhavyārthakarīmuvāca || 1.34 (1.15)
khātprasrute caṁdramarīciśubhre dve vāridhāre śiśiroṣṇavīrye |
śarīrasaukhyārthamanuttarasya nipetaturmūrdhani tasya saumye || 1.35 (1.16)
śrīmadvitāne kanakojjvalāṁge vaiḍūryapāde śayane śayānam |
yadgauravātkāṁcanapadmahastā yakṣādhipāḥ saṁparivārya tasthuḥ || 1.36 (1.17)
māyātanūjasya divaukasaḥ khe yasya prabhāvātpraṇataiḥ śirobhiḥ |
ādhārayan pāṇdaramātapatraṁ bodhāya jepuḥ paramāśiṣaśca || 1.37 (1.18)
mahoragā dharmaviśeṣatarṣādbuddheṣvatīteṣu ktādhikārāḥ |
yamavyajan bhaktiviśiṣṭanetrā maṁdārapuṣpaiḥ samavākiraṁśca || 1.38 (1.19)
tathāgatotpādaguṇena tuṣṭāḥ śuddhādhivāsāśca viśuddhasattvāḥ |
devā nanaṁdurvigate 'pi rāge magnasya duḥkhe jagato hitāya || 1.39 (1.20)
yasmin prasūte girirājakīlā vātāhatā nauriva bhūścacāla |
sacaṁdanā cotpalapadmagarbhā papāta vṣṭirgagaṇādanabhrāt || 1.40 (1.21)
vātā vavuḥ sparśasukhā manojñā divyāni vāsāṁsyavapātayaṁtaḥ |
sūryaḥ sa evābhyadhikaṁ cakāśe jajvāla saumyārciranīrito 'gniḥ || 1.41 (1.22)
prāguttare cāvasathapradeśe kūpaḥ svayaṁ prādurabhūtsitāṁbuḥ |
aṁtaḥ purāṇyāgatavismayāni yasmin kriyāstīrtha iva pracakruḥ || 1.42 (1.23)
dharmārthibhirbhūtagaṇaiśca divyaistaddarśanārthaṁ balamāpa pūraḥ |
kautūhalenaiva ca pādapaiśca prapūjayāmāsa sagaṁdhapuṣpaiḥ || 1.43 (1.24)
puṣpadumāḥ svaṁ kusumaṁ pukulluḥ sasīraṇodrāmitadiksugaṁdhi |
susaṁbhramadngavadhūpagītaṁ bhujaṁgaṁvdāpihitāttavātam || 1.44*
kvacit kvaṇattūryamdaṁgagītairvīṇāmukuṁdāmurajādibhiśca |
svīṇāṁ calatkuṁḍalabhūṣitānāṁ virājitaṁ cobhayapārścatastat || 1.45*
yadrājaśāstraṁ bhguraṁgirā vā na cakraturvaṁśakarāvṣī tau |
tayoḥ sutau tau ca sasarjatustatkālena śukraśca bhaspatiśca || 1.46 (1.41)
sārasvataścāpi jagāda naṣṭaṁ vedaṁ punaryaṁ dadśurna pūrvam |
vyāsastathainaṁ bahudhā cakāra na yaṁ vaśiṣṭhaḥ ktavānaśaktiḥ || 1.47 (1.42)
vālmīkinādaśca sasarja padyaṁ jagraṁtha yanna cyavano mahārṣiḥ |
cikitsitaṁ yacca cakāra nātriḥ paścāttadātreya ṣirjagāda || 1.48 (1.43)
yacca dvijatvaṁ kuśiko na lebhe tadgādhanaḥ sūnuravāpa rājan |
velāṁ samudre sagaraśca dadhre nekṣvākavo yāṁ prathamaṁ babaṁdhuḥ || 1.49 (1.44)
ācāryakaṁ yogavidhau dvijānāmaprāptamanyairjanako jagāma |
khyātāni karmāṇi ca yāni śauraiḥ śūrādayasteṣvabalā babhūvuḥ || 1.50 (1.45)
tasmātpramāṇaṁ na vayo na kālaḥ kaścitkvacicchraiṣṭhyamupaiti loke |
rājñāmṣīṇāṁ ca hitāni tāni ktāni putrairaktāni pūrvaiḥ || 1.51 (1.46)
evaṁ npaḥ pratyayitairdvijaistairāśvāsitaścāpyabhinaṁditaśca |
śaṁkāmaniṣṭāṁ vijahau manastaḥ praharṣamevādhikamāruroha || 1.52 (1.47)
prītaśca tebhyo dvijasattamebhyaḥ satkārapūrvaṁ pradadau dhanāni |
bhūyādayaṁ bhūmipatiryathokto yāyājjarāmetya vanāni ceti || 1.53 (1.48)
athau nimittaiśca tapobalācca tajjanma janmāṁtakarasya buddhvā |
śākyeśvarasyālayamājagāma saddharmatarṣādasito mahārṣiḥ || 1.54 (1.49)
taṁ brahmavidbrahmavidāṁ jvalaṁtaṁ brāhmyā śriyā caiva tapaḥśriyā ca |
rājño gururgauravasatkriyābhyāṁ praveśayāmāsa nareṁdrasadma || 1.55 (1.50)
sa pārthivāṁtaḥpurasaṁnikarṣaṁ kumārajanmāgataharṣavegam |
viveśa dhīro balasaṁjñayaiva tapaḥprakarṣācca jarāśrayācca || 1.56 (1.51)
tato npastaṁ munimāsanasthaṁ pādyārghyapūrvaṁ pratipūjya samyak |
nimaṁtrayāmāsa yathopacāraṁ purā vasiṣṭhaṁ sa ivāṁtidevaḥ || 1.57 (1.52)
dhanyo 'smyanugrāhyamidaṁ kulaṁ me yanmāṁ didkṣurbhagavānupetaḥ |
ājñāpyatāṁ kiṁ karavāṇi saumya śiṣyo 'smi viśraṁbhitumarhasīti || 1.58 (1.53)
evaṁ npeṇopanimaṁtritaḥ sansarveṇa bhāvena muniryathāvat |
savismayotphullaviśāladṣṭirgaṁbhīradhīrāṇi vacāṁsyuvāca || 1.59 (1.54)
mahātmani tvayyupapannametat priyātithau tyāgini dharmakāme |
sattvānvayajñānavayo 'nurūpā snigdhā yadevaṁ mayi te matiḥ syāt || 1.60 (1.55)
etacca tadyena nparṣayaste dharmeṇa sūkṣmāṇi dhanānyapāsya |
nityaṁ tyajaṁto vidhivadbabhūvustapobhirāḍhyā vibhavairdaridrāḥ || 1.61 (1.56)
prayojanaṁ yattu mamopayāne tanme śṇu prītimupehi ca tvam |
divyā mayā divyapathe śrutā vāgbodhāya jātastanayastaveti || 1.62 (1.57)
śrutvā vacastacca manaśca yuktvā jñātvā nimittaiśca tato 'smyupetaḥ |
didkṣayā śākyakuladhvajasya śakradhvajasyeva samucchritasya || 1.63 (1.58)
ityetadevaṁ vacanaṁ niśamya praharṣasaṁbhrāṁtagatirnareṁdraḥ |
ādāya dhātryaṁkagataṁ kumāraṁ saṁdarśayāmāsa tapodhanāya || 1.64 (1.59)
cakrāṁkapādaṁ sa tathā mahārṣirjālāvanaddhāṁgulipāṇipādam |
sorṇabhruvaṁ vāraṇavastikośaṁ savismayaṁ rājasutaṁ dadarśa || 1.65 (1.60)
dhātryaṁkasaṁviṣṭamavekṣya cainaṁ devyaṁkasaṁviṣṭamivāgnisūnum |
babhūva pakṣmāṁtarivāṁcitāśrurniśvasya caivaṁ tridivonmukho 'bhūt || 1.66 (1.61)
dṣṭvāsitaṁ tvaśrupariplutākṣaṁ snehāttu putrasya npaścakaṁpe |
sagadgadaṁ bāṣpakaṣāyakaṁṭhaḥ papraccha ca prāṁjalirānatāṁgaḥ || 1.67 (1.62)
svalpāṁtaraṁ yasya vapurmuneḥ syādbahvadbhutaṁ yasya ca janma dīptam |
yasyottamaṁ bhāvinamāttha cārthaṁ taṁ prekṣya kasmāttava dhīra vāṣpaḥ || 1.68 (1.63)
api sthirāyurbhagavan kumāraḥ kaccinna śokāya mama prasūtaḥ |
labdhaḥ kathaṁcit salilāṁjalirme na khalvimaṁ pātumupaiti kālaḥ || 1.69 (1.64)
apyakṣayaṁ me yaśaso nidhānaṁ kacciddhruvo me kulahastasāraḥ |
api prayāsyāmi sukhaṁ paratra supte 'pi putre 'nimiṣaikacakṣuḥ || 1.70 (1.65)
kaccinna me jātamaphullameva kulaprabālaṁ pariśoṣabhāgi |
kṣipraṁ vibho brūhi na me 'sti śāṁtiḥ snehaṁ sute vetsi hi bāṁdhavānām || 1.71 (1.66)
ityāgatāvegamaniṣṭabuddhyā buddhvā nareṁdraṁ sa* munirbabhāṣe |
mā bhūnmatiste npa kācidanyā niḥsaṁśayaṁ tadyadavocamasmi || 1.72 (1.67)
nāsyānyathātvaṁ prati vikriyā me svāṁ vaṁcanāṁ tu prati viklavo 'smi |
kālo hi me yātumayaṁ ca jāto jātikṣayasyāsulabhasya boddhā || 1.73 (1.68)
vihāya rājyaṁ viṣayeṣvanāsthastīvraiḥ prayatnairadhigamya tattvam |
jagatyayaṁ mohatamo nihaṁtuṁ jvaliṣyati jñānamayo hi sūryaḥ || 1.74 (1.69)
duḥkhārṇavādvyādhivikīrṇaphenājjarātaraṁgānmaraṇogravegāt |
uttārayiṣyatyayamuhyamānamārttaṁ jagajjñānamahāplavena || 1.75 (1.70)
prajñāṁbuvegāṁ sthiraśīlavaprāṁ samādhiśītāṁ vratacakravākām |
asyottamāṁ dharmanadīṁ pravttāṁ tṣṇārditaḥ pāsyati jīvalokaḥ || 1.76 (1.71)
duḥkhārditebhyo viṣayāvtebhyaḥ saṁsārakāṁtārapathasthitebhyaḥ |
ākhyāsyati hyeṣa vimokṣamārgaṁ mārgapranaṣṭebhya ivādhvagebhyaḥ || 1.77 (1.72)
vidahyamānāya janāya loke rāgāgnināyaṁ viṣayeṁdhanena |
prahlādamādhāsyati dharmavṣṭyā vṣṭyā mahāmegha ivātapāṁte || 1.78 (1.73)
tṣṇārgalaṁ mohatamaḥkapāṭaṁ dvāraṁ prajānāmapayānahetoḥ |
vipāṭayiṣyatyayamuttamena saddharmatāḍena durāsadena || 1.79 (1.74)
svairmohapāśaiḥ pariveṣṭitasya duḥkhābhibhūtasya nirāśrayasya |
lokasya saṁbudhya ca dharmarājaḥ kariṣyate baṁdhanamokṣameṣaḥ || 1.80 (1.75)
tanmā kthāḥ śokamimaṁ prati tvam tatsaumya śocye hi manuṣyaloke |
mohena vā kāmasukhairmadādvā yo naiṣṭhikaṁ śroṣyati nāsya dharmam || 1.81 (1.76)
bhraṣṭasya tasmācca guṇādato me dhyānāni labdhvāpyaktārthataiva |
dharmasya tasyāśravaṇādahaṁ hi manye vipattiṁ tridive 'pi vāsam || 1.82 (1.77)
iti śrutārthaḥ sasuhtsadārastyaktvā viṣādaṁ mumude nareṁdraḥ |
evaṁvidho 'yaṁ tanayo mameti mene sa hi svāmapi sāramattām || 1.83 (1.78)
āryeṇa mārgeṇa tu yāsyatīti ciṁtāvidheyaṁ hdayaṁ cakāra |
na khalvasau na priyadharmapakṣaḥ saṁtānanāśāttu bhayaṁ dadarśa || 1.84 (1.79)
atha munirasito nivedya tattvaṁ sutaniyataṁ sutaviklavāya rājñe |
sabahumatamudīkṣyamāṇarūpaḥ pavanapathena yathāgataṁ jagāma || 1.85 (1.80)
ktamatiranujāsutaṁ ca dṣṭvā munivacanaśravaṇe pi tanmatau ca |
bahuvidhamanukaṁpayā sa sādhuḥ priyasutavadviniyojayāṁcakāra || 1.86 (1.81)
narapatirapi putrajanmatuṣṭo viṣayamatāni vimucya baṁdhanāni |
kulasadśamacīkaradyathāvatpriyatanayaṁ tanayasya jātakarma || 1.87 (1.82)
daśasu pariṇateṣvahaḥsu caivaṁ prayatamanāḥ parayā mudā parītaḥ |
akuruta japahomamaṁgalādyāḥ paramatamāḥ sa sutasya devatejyāḥ || 1.88 (1.83)
api ca śatasahasrapūrṇasaṁkhyāḥ sthirabalavattanayāḥ sahemaśṁgīḥ |
anupagatajarāḥ payasvinīrgāḥ svayamadadātsutavddhaye dvijebhyaḥ || 1.89 (1.84)
bahuvidhaviṣayāstato yatātmā svahdayatoṣakarīḥ kriyā vidhāya |
guṇavati divase śive muhūrte matimakaronmuditaḥ purapraveśe || 1.90 (1.85)
dviradaradamayīmatho mahārhāṁ sitasitapuṣpabhtāṁ maṇipradīpām |
abhajata śivikāṁ śivāya devī tanayavatī praṇipatya devatābhyaḥ || 1.91 (1.86)
puramatha purataḥ praveśya patnīṁ sthavirajanānugatāmapatyanāthām |
npatirapi jagāma paurasaṁghairdivamamarairmaghavānivārcyamānaḥ || 1.92 (1.87)
bhavanamatha vigāhya śākyarājo bhava iva ṣaṇmukhajanmanā pratītaḥ |
idamidamiti harṣapūrṇavaktro bahuvidhapuṣṭiyaśaskaraṁ vyadhatta || 1.93 (1.88)
iti narapatiputrajanmavddhyā sajanapadaṁ kapilāhvayaṁ puraṁ tat |
dhanadapuramivāpsaro 'vakīrṇaṁ muditamabhūnnalakūvaraprasūtau || 1.94 (1.89)
iti śrībuddhacarite mahākāvye bhagavatprasūtirnāma prathamaḥ sargaḥ || 1 ||