Book III [Saṁvegotpattiḥ]
tataḥ kadācinmduśādvalāni puṁskokilonnāditapādapāni |
śuśrāva padmākaramaṁḍitāni śīte nibaddhāni sa kānanāni || 3.1
śrutvā tataḥ strījanavallabhānāṁ manojñabhāvaṁ purakānanānām |
bahiḥprayāṇāya cakāra buddhimaṁtarghe nāga ivāvaruddhaḥ || 3.2
tato npastasya niśamya bhāvaṁ putrābhidhānasya manorathasya |
snehasya lakṣmyā vayasaśca yogyām-ājñāpayāmāsa vihārayātrām || 3.3
nivartayāmāsa ca rājamārge saṁpātamārtasya pthagjanasya |
mā bhūtkumāraḥ sukumāracittaḥ saṁvignacetā iva manyamānaḥ || 3.4
pratyaṁgahīnān vikaleṁdriyāṁśca jīrṇāturādīn kpaṇāṁśca bhikṣūn |
tataḥ samutsārya pareṇa sāmnā śobhāṁ parā rājapathasya cakruḥ || 3.5
tataḥ kte śrīmati rājamārge śrīmān vinītānucaraḥ kumāraḥ |
prāsādapṣṭhādavatīrya kāle ktābhyanujño npamabhyagacchat || 3.6
atho nareṁdraḥ sutamāgatāśruḥ śirasyupāghrāya ciraṁ nirīkṣya |
gaccheti cājñāpayati sma vācā snehānna cainaṁ manasā mumoca || 3.7
tataḥ sa jāṁbūnadabhāṁḍabhdbhiryuktaṁ caturbhirnibhtaisturaṁgaiḥ |
aklīvavidhyucchuciraśmidhārāṁ hiraṇmayaṁ syaṁdanamāruroha || 3.8
tataḥ prakīrṇojjvalapuṣpajālaṁ viṣaktamālyaṁ pracalatpatākam |
mārgaṁ prapede sadśānuyātraścaṁdraḥ sanakṣatra ivāntarīkṣam || 3.9
kautūhalātsphītataraiśca netrairnīlotpalābhairiva kīryamāṇaḥ |
śanaiḥ śanai rājapathaṁ jagāhe pauraiḥ samaṁtādabhivīkṣyamāṇaḥ || 3.10
taṁ tuṣṭuvuḥ saumyaguṇena kecidvavaṁdire dīptatayā tathānye |
saumukhyatastu śriyamasya kecidvaipulyamāśaṁsiṣurāyuṣaśca || 3.11
niḥstya kubjāśca mahākulebhyo vyūhāśca kairātakavāmanānām |
nāryaḥ kśebhyaśca niveśanebhyo devānuyānadhvajavat praṇemuḥ || 3.12
tataḥ kumāraḥ khalu gacchatīti śrutvā striyaḥ preṣyajanātpravttim |
didkṣayā harmyatalāni jagmurjanena mānyena ktābhyanujñāḥ || 3.13
tāḥ srastakāṁcīguṇavighnitāśca suptaprabuddhākulalocanāśca |
vttāṁtavinyastavibhūṣaṇāśca kautūhalenāpi bhtāḥ parīyuḥ || 3.14
prāsādasopānatalapraṇādaiḥ kāṁcīravairnūpuranisvanaiśca |
vibhrāmayaṁtyo ghapakṣisaṁghānanyonyavegāṁśca samākṣipaṁtyaḥ || 3.15
kāsāṁcidāsāṁ tu varāṁganānāṁ jātatvarāṇāmapi sotsukānām |
gatiṁ gurutvājjaghurviśālāḥ śroṇīrathāḥ pīnapayodharāśca || 3.16
śīghraṁ samarthāpi tu gaṁtumanyā gatiṁ nijagrāha yayau na tūrṇam |
hriyā pragalbhāni nigūhamānā rahaḥ prayuktāni vibhūṣaṇāni || 3.17
parasparotpīḍanapiṁḍitānāṁ saṁmardasaṁśobhitakuṁḍalānām |
tāsāṁ tadā sasvanabhūṣaṇānāṁ vātāyaneṣvapraśamo babhūva || 3.18
vātāyanebhyastu viniḥstāni parasparopāsitakuṁḍalāni |
strīṇāṁ virejurmukhapaṁkajāni saktāni harmyeṣviva paṁkajāni || 3.19
tato vimānairyuvatīkalāpaiḥ kautūhalodghāṭitavātayānaiḥ |
śrīmatsamaṁtānnagaraṁ babhāse viyadvimānairiva sāpsarobhiḥ || 3.20
vātāyanānāmaviśālabhāvādanyonyagaṁḍārpitakuṁḍalāni |
mukhāni rejuḥ pramadottamānāṁ baddhāḥ kalāpa iva paṁkajānām || 3.21
tasmin kumāraṁ pathi vīkṣamāṇāḥ striyo babhurgāmiva gaṁtukāmāḥ |
ūrdhvonmukhāścainamudīkṣamāṇā narā babhurdyāmiva gaṁtukāmāḥ || 3.22
dṣṭvā ca taṁ rājasutaṁ striyastā jājvalyamānaṁ vapuṣā śriyā ca |
dhanyāsya bhāryeti śanairavocañśuddhairmanobhiḥ khalu nānyabhāvāt || 3.23
ayaṁ kila vyāyatapīnabāhū rūpeṇa sākṣādiva puṣpaketuḥ |
tyaktvā śriyaṁ dharmamupeṣyatīti tasmin hitā gauravameva cakruḥ || 3.24
kīrṇaṁ tathā rājapathaṁ kumāraḥ paurairvinītaiḥ śucidhīraveṣaiḥ |
tatpūrvamālokya jaharṣa kiṁcinmene punarbhāvamivātmanaśca || 3.25
puraṁ tu tatsvargamiva prahṣṭaṁ śuddhādhivāsāḥ samavekṣya devāḥ |
jīrṇaṁ naraṁ nirmamire prayātuṁ saṁcodanārthaṁ kṣitipātmajasya || 3.26
tataḥ kumāro jarayābhibhūtaṁ dṣṭvā narebhyaḥ pthagāktiṁ tam |
uvāca saṁgrāhakamāgatāsthastatraiva niṣkampaniviṣṭadṣṭiḥ || 3.27
ka eṣa bhoḥ sūta naro 'bhyupetaḥ keśaiḥ sitairyaṣṭiviṣaktahastaḥ |
bhrūsaṁvtākṣaḥ śithilānatāṁgaḥ kiṁ vikriyaiṣā praktiryadcchā || 3.28
ityevamuktaḥ sa rathapraṇetā nivedayāmāsa npātmajāya |
saṁrakṣyamapyarthamadoṣadarśī taireva devaiḥ ktabuddhimohaḥ || 3.29
rūpasya hartrī vyasanaṁ balasya śokasya yonirnidhanaṁ ratīnām |
nāśaḥ smtīnāṁ ripuriṁdriyāṇāmeṣā jarā nāma yayaiṣa bhagnaḥ || 3.30
pītaṁ hyanenāpi payaḥ śiśutve kālena bhūyaḥ parimṣṭamurvyām |
krameṇa bhūtvā ca yuvā vapuṣmān krameṇa tenaiva jarāmupetaḥ || 3.31
ityevamukte calitaḥ sa kiṁcidrājātmajaḥ sūtamidaṁ babhāṣe |
kimeṣa doṣo bhavitā mamāpītyasmai tataḥ sārathirabhyuvāca || 3.32
āyuṣmato 'pyeṣa vayaḥprakarṣānniḥsaṁśayaṁ kālavaśena bhāvī |
evaṁ jarāṁ rūpavināśayitrīṁ jānāti caivecchati caiṣa lokaḥ || 3.33
tataḥ sa pūrvāśayaśuddhabuddhirvistīrṇakalpācitapuṇyakarmā |
śrutvā jarāṁ saṁvivije mahātmā mahāśanerghoṣamivāṁtike gauḥ || 3.34
niḥśvasya dīrghaṁ sa śiraḥ prakaṁpya tasmiṁśca jīrṇe viniveśya cakṣuḥ |
tāṁ caiva dṣṭvā janatāṁ saharṣāṁ vākyaṁ sa saṁvignamidaṁ jagāda || 3.35
evaṁ jarā haṁti ca nirviśeṣaṁ smtiṁ ca rūpaṁ ca parākramaṁ ca |
na caiva saṁvegamupaiti lokaḥ pratyakṣato 'pīdśamīkṣamāṇaḥ || 3.36
evaṁ gate sūta nivartayāśvān śīghraṁ ghāṇyeva bhavānprayātu |
udyānabhūmau hi kuto ratirme jarābhave cetasi vartamāne || 3.37
athājñayā bhartsutasya tasya nivartayāmāsa rathaṁ niyaṁtā |
tataḥ kumāro bhavanaṁ tadeva ciṁtāvaśaḥ śūnyamiva prapede || 3.38
yadā tu tatraiva na śarma lebhe jarā jareti praparīkṣamāṇaḥ |
tato nareṁdrānumataḥ sa bhūyaḥ krameṇa tenaiva bahirjagāma || 3.39
athāparaṁ vyādhiparītadehaṁ ta eva devāḥ sasjurmanuṣyam |
dṣṭvā ca taṁ sārathimābabhāṣe śauddhodanistadgatadṣṭireva || 3.40
sthūlodaraḥ śvāsacalaccharīraḥ srastāṁsabāhuḥ kśapāṇdugātraḥ |
aṁbeti vācaṁ karuṇaṁ bruvāṇaḥ paraṁ samāśliṣya naraḥ ka eṣaḥ || 3.41
tato 'bravītsārathirasya saumya dhātuprakopaprabhavaḥ pravddhaḥ |
rogābhidhānaḥ sumahānanarthaḥ śakro 'pi yenaiṣa kto 'svataṁtraḥ || 3.42
ityūcivān rājasutaḥ sa bhūyastaṁ sānukaṁpo naramīkṣamāṇaḥ |
asyaiva jātaḥ pthageṣa doṣaḥ sāmānyato rogabhayaṁ prajānām || 3.43
tato babhāṣe sa rathapraṇetā kumāra sādhāraṇa eṣa doṣaḥ |
evaṁ hi rogaiḥ paripīḍyamāno rujāturo harṣamupaiti lokaḥ || 3.44
iti śrutārthaḥ sa viṣaṇṇacetāḥ prāvepatāṁbūrmigataḥ śaśīva |
idaṁ ca vākyaṁ karuṇāyamānaḥ provāca kiṁcinmdunā svareṇa || 3.45
idaṁ ca rogavyasanaṁ prajānāṁ paśyaṁśca viśraṁbhamupaiti lokaḥ |
vistīrṇavijñānamaho narāṇāṁ hasaṁti ye rogabhayairamuktāḥ || 3.46
nivartyatāṁ sūta vahiḥprayāṇānnareṁdrasadmaiva rathaḥ prayātu |
śrutvā ca me rogabhayaṁ ratibhyaḥ pratyāhataṁ saṁkucatīva cetaḥ || 3.47
tato nivttaḥ sa nivttaharṣaḥ pradhyānayuktaḥ praviveśa sadma |
taṁ dvistathā prekṣya ca saṁnivttaṁ puryāgamaṁ bhūmipatiścakāra || 3.48
śrutvā nimittaṁ tu nivartanasya saṁtyaktamātmānamanena mene |
mārgasya śaucādhiktāya caiva cukrośa ruṣṭo 'pi ca nogradaṁḍaḥ || 3.49
bhūyaśca tasmai vidadhe sutāya viśeṣayuktaṁ viṣayaprakāram |
caleṁdriyatvādapi nāpi śakto nāsmānvijahyāditi nāthamānaḥ || 3.50
yadā ca śabdādibhiriṁdriyārthairaṁtaḥpure naiva suto 'sya reme |
tato vahirvyādiśati sma yātrāṁ rasāntaraṁ syāditi manyamānaḥ || 3.51
snehācca bhāvaṁ tanayasya buddhvā saṁvegadoṣānaviciṁtya kāṁścit |
yogyāḥ samājñāpayati sma tatra kalāsvabhijña iti vāramukhyāḥ || 3.52
tato viśeṣeṇa nareṁdramārge svalaṁkte caiva parīkṣite ca |
vyatyāsya sūtaṁ ca rathaṁ ca rājā prasthāpayāmāsa bahiḥ kumāram || 3.53
tatastathā gacchati rājaputre taireva devairvihito gatāsuḥ |
taṁ caiva mārge mtamuhyamānaṁ sūtaḥ kumāraśca dadarśa nānyaḥ || 3.54
athābravīdrājasutaḥ sa sūtaṁ naraiścaturbhirhriyate ka eṣaḥ |
dīnairmanuṣyairanugamyamāno yo bhūṣito 'śvāsyavarudyate ca || 3.55
tataḥ sa śuddhātmabhireva devaiḥ śuddhādhivāsairabhibhūtacetāḥ |
avācyamapyarthamimaṁ niyaṁtā pravyājahārārthavidīśvarāya || 3.56
buddhīṁdriyaprāṇaguṇairviyuktaḥ supto visaṁjñastṇakāṣṭhabhūtaḥ |
saṁbadhya saṁrakṣya ca yatnavadbhiḥ priyāpriyaistyajyata eṣa ko 'pi || 3.57
iti praṇetuḥ sa niśamya vākyaṁ saṁcukṣubhe kiṁciduvāca cainam |
kiṁ kevalasyaiva janasya dharmaḥ sarvaprajānāmayamīdśo 'ṁtaḥ || 3.58
tataḥ praṇetā vadati sma tasmai sarvaprajānāmayamaṁtakarmā |
hīnasya madhyasya mahātmano vā sarvasya loke niyato vināśaḥ || 3.59
tataḥ sa dhīro 'pi nareṁdrasūnuḥ śrutvaiva mtyuṁ viṣasāda sadyaḥ |
aṁsena saṁśliṣya ca kūbarāgraṁ provāca nihrādavatā svareṇa || 3.60
iyaṁ ca niṣṭhā niyataṁ prajānāṁ pramādyati tyaktabhayaśca lokaḥ |
manāṁsi śaṁke kaṭhināni nṇāṁ svasthāstathā hyadhvani vartamānāḥ || 3.61
tasmādrathaṁ sūta nivartyatāṁ no vihārabhūmau na hi deśakālaḥ |
jānanvināśaṁ kathamārttikāle sacetanaḥ syādiha hi pramattaḥ || 3.62
iti bruvāṇe 'pi narādhipātmaje nivartayāmāsa sa naiva taṁ ratham |
viśeṣayuktaṁ tu nareṁdraśāsanātsa padmakhaṁḍaṁ vanameva niryayau || 3.63
tataḥ śivaṁ kusumitabālapādapaṁ paribhramatpramuditamattakokilam |
vipānavatsakamalacārudīrghikaṁ dadarśa tadvanamiva naṁdanaṁ vanam || 3.64
varāṁganāgaṇakalilaṁ npātmajastato balādvanamabhinīyate sma tat |
varāpsarovtamalakādhipālayaṁ Cowell’s edition reads:
iti śrībuddhacarite mahākāvye saṁvegautpattirnāma ttīyaḥ sargaḥ || 3 ||