Book V [Abhiniṣkramaṇo]
sa tathā viṣayairvilobhyamānaḥ paramohairapi śākyarājasūnuḥ |
na jagāma ratiṁ na śarma lebhe hdaye siṁha ivātidigdhaviddhaḥ || 5.1
atha maṁtrisutaiḥ kṣamaiḥ kadācitsakhibhiścitrakathaiḥ ktānuyātraḥ |
vanabhūmididkṣayā śamepsurnaradevānumato vahiḥ pratasthe || 5.2
navarukmakhalīnakiṁkiṇīkaṁ pracalaccāmaracāruhemabhāṁḍam |
abhiruhya sa kaṁṭhakaṁ sadaśvaṁ prayayau ketumiva drumābjaketuḥ || 5.3
sa nikṣṭatarāṁ vanāṁtabhūmiṁ vanalobhācca yayau mahīguṇecchuḥ |
salilormivikārasīramārgāṁ vasudhāṁ caiva dadarśa kṣyamāṇām || 5.4
halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhāṁ hatasūkṣmakrimikāṁḍajaṁtukīrṇām |
samavekṣya rasāṁ tathāvidhāṁ tāṁ svajanasyeva badhe bhśaṁ śuśoca || 5.5
kṣataḥ puruṣāṁśca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāṁśurajovibhinnavarṇān |
vahanaklamaviklavāṁśca dhuryān paramāryaḥ paramāṁ kpāṁ cakāra || 5.6
avatīrya tatasturaṁgapṣṭhācchanakairgāṁ vyacarat śucā parītaḥ |
jagato jananavyayaṁ vicinvan kpaṇaṁ khalvidamityuvāca cārttaḥ || 5.7
manasā ca viviktatāmabhīpsuḥ suhdastānanuyāyino nivārya |
abhitāralacāruparṇavatyā vijane mūlamupeyivān sa jaṁbvāḥ || 5.8
niṣasāda ca patrakhoravatyāṁ bhuvi vaidūryanikāśaśādvalāyām |
jagataḥ prabhavavyayau viciṁtya manasaśca sthitimārgamālalaṁbe || 5.9
samavāptamanaḥ sthitiśca sadyo viṣayecchādibhirādhibhiśca muktaḥ |
savitarkavicāramāpa śāṁtaṁ prathamaṁ dhyānamanāśravaprakāram || 5.10
adhigamya tato vivekajaṁ tu paramaprītisukhaṁ [manaḥ] The metre is defective in Cowell’s version here, as he mentions in a footnote. Johnson’s reading of
idameva tataḥ paraṁ pradadhyau manasā lokagatiṁ niśamya samyak || 5.11
kpaṇaṁ vata yajjanaḥ svayaṁ sannaraso vyādhijarāvināśadharmaḥ |
jarayārditamāturaṁ mtaṁ vā paramajño vijugupsate madāṁdhaḥ || 5.12
iha cedahamīdśaḥ svayaṁ san vijugupseya paraṁ tathāsvabhāvam |
na bhavetsadśaṁ hi tatkṣamaṁ vā paramaṁ dharmamimaṁ vijānato me || 5.13
iti tasya vipaśyato yathāvajjagato vyādhijarāvipattidoṣān |
balayauvanajīvitapravttau vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena || 5.14
na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṁ na yayau na taṁdrinidre |
na ca kāmaguṇeṣu saṁraraṁje na ca didveṣa paraṁ na cāvamene || 5.15
iti buddhiriyaṁ ca nīrajaskā vavdhe tasya mahātmano viśuddhā |
puruṣairaparairadśyamānaḥ puruṣaścopasasarpa bhikṣuveśaḥ || 5.16
naradevasutastamabhyapcchadvada ko 'sīti śaśaṁsa so 'tha tasmai |
sa ca puṁgava janmamtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito 'smi mokṣahetoḥ || 5.17
jagati kṣayadharmake mumukṣurmgaye 'haṁ śivamakṣayaṁ padaṁ tat |
ajano 'nyajanairatulyabuddhirviṣayebhyo vinivttarāgadoṣaḥ || 5.18
nivasan kvacideva vkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā |
vicarāmyaparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapannabhikṣuḥ || 5.19
iti paśyata eva rājasūnoridamuktvā sa nabhaḥ samutpapāta |
sa hi tadvapuranyabuddhidarśī smtaye tasya sameyivān divaukāḥ || 5.20
gaganaṁ khagavadgate ca tasmin nvaraḥ saṁjahṣe visismiye ca |
upalabhya tataśca dharmasaṁjñāmabhiniryāṇavidhau matiṁ cakāra || 5.21
tata iṁdrasamo jiteṁdriyaśca pravivikṣuḥ paramāśvamāruroha |
parivartya janaṁ tvavekṣamāṇastata evābhimataṁ vanaṁ na bheje || 5.22
sa jarāmaraṇakṣayaṁ cikīrṣurvanavāsāya matiṁ smtau nidhāya |
praviveśa punaḥ puraṁ na kāmādvanabhūmeriva maṁḍalaṁ dvipeṁdraḥ || 5.23
sukhitā vata nirvtā ca sā strī patirīdktvamivāyatākṣa yasyāḥ |
iti taṁ samudīkṣya rājakanyā praviśaṁtaṁ pathi sāṁjalirjagāda || 5.24
atha ghoṣamimaṁ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṁ paraṁ ca lebhe |
śrutavāṁśca hi nirvteti śabdaṁ parinirvāṇavidhau matiṁ cakāra || 5.25
atha kāṁcanaśailaśṁgavarṣmā gajamegharṣabhabāhunisvanākṣaḥ |
kṣayamakṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṁhānanavikramaḥ prapede || 5.26
mgarājagatistato 'bhyagacchannpatiṁ maṁtrigaṇairupāsyamānam |
samitau marutāmiva jvalaṁtaṁ maghavaṁtaṁ tridive sanatkumāraḥ || 5.27
praṇipatya ca sāṁjalirbabhāṣe diśa mahyaṁ naradeva sādhvanujñām |
parivivrajiṣāmi mokṣahetorniyato hyasya janasya viprayogaḥ || 5.28
iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaścacāla |
kamalapratime 'ṁjalau ghītvā vacanaṁ cedamuvāca vāṣpakaṁṭhaḥ || 5.29
pratisaṁhara tāta buddhimetāṁ na hi kālastava dharmasaṁśrayasya |
vayasi prathame matau calāyāṁ bahudoṣāṁ hi vadaṁti dharmacaryām || 5.30
viṣayeṣu kutūhaleṁdriyasya vratakhedeṣvasamarthaniścayasya |
taruṇasya manaścalatyaraṇyādanabhijñasya viśeṣato 'vivekam || 5.31
mama tu priyadharma dharmakālastvayi lakṣmīmavasjya lakṣyabhūte |
sthiravikrama vikrameṇa dharmastava hitvā tu guruṁ bhavedadharmaḥ || 5.32
tadimaṁ vyavasāyamutsja tvaṁ bhava tāvannirato ghasthadharme |
puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ || 5.33
iti vākyamidaṁ niśamya rājñaḥ kalaviṁkasvara uttaraṁ babhāṣe |
yadi me pratibhūścaturṣu rājan bhavasi tvaṁ na tapovanaṁ śrayiṣye || 5.34
na bhavenmaraṇāya jīvitaṁ me viharetsvāsthyamidaṁ ca me na rogaḥ |
na ca yauvanamākṣipejjarā me na ca saṁpattimapāharedvipattiḥ || 5.35
iti durlabhamarthamūcivāṁsaṁ tanayaṁ vākyamuvāca śākyarājaḥ |
tyaja buddhimatimāṁ gatipravttāmavahāsyo 'timanorathakramaśca || 5.36
atha merugururguruṁ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa nāsti vāryaḥ |
śaraṇājjvalanena dahyamānānna hi niścikramiṣuṁ kṣamaṁ grahītum || 5.37
jagataśca yathā dhruvo viyogo na tu dharmāya varaṁ tvayaṁ viyogaḥ |
avaśaṁ nanu viprayojayenmāmaktasvārthamatptameva mtyuḥ || 5.38
iti bhūmipatirniśamya tasya vyavasāyaṁ tanayasya nirmumukṣoḥ |
abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇamuttamāṁśca kāmān || 5.39
sacivaistu nidarśito yathāvadbahumānāt praṇayācca śāstrapūrvam |
guruṇā ca nivārito 'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṁ tataḥ sa śocan || 5.40
calakuṇdalacuṁbitānanābhirghananiśvāsavikaṁpitastanībhiḥ |
vanitābhiradhīralocanābhirmgaśāvābhirivābhyudīkṣyamāṇaḥ || 5.41
sa hi kāṁcanaparvatāvadāto hdayonmādakaro varāṁganānām |
śravanāṁgavilocanātmabhāvān vacanasparśavapurguṇairjahāra || 5.42
vigate divase tato vimānaṁ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ |
timiraṁ vijighāṁsurātmabhāsā ravirudyanniva merumāruroha || 5.43
kanakojjvaladīptadīpavkṣaṁ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham |
adhiruhya sa vajrabhakticitraṁ pravaraṁ kāṁcanamāsanaṁ siṣeve || 5.44
tata uttamamuttamāśca nāryo niśi tūryairupatasthuriṁdrakalpam |
himavacchirasīva caṁdragaure draviṇeṁdrātmajamapsarogaṇaughāḥ || 5.45
paramairapi divyatūryakalpaiḥ sa tu tairnaiva ratiṁ yayau na harṣam |
paramārthasukhāya tasya sādhorabhiniścikramiṣā yato na reme || 5.46
atha tatra suraistapovariṣṭhairakaniṣṭhairvyavasāyamasya buddhvā |
yugapatpramadājanasya nidrā vihitāsīdviktāśca gātraceṣṭāḥ || 5.47
abhavacchayitā hi tatra kācidviniveśya pracale kare kapolam |
dayitāmapi rukmapattracitrāṁ kupitevāṁkagatāṁ vihāya vīṇām || 5.48
vibabhau karalagnaveṇuranyā stanavisrastasitāṁśukā śayānā |
juṣaṭpadapaṁktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva || 5.49
navapuṣkaragarbhakomalābhyāṁ tapanīyojjvalasaṁgatāṁgadābhyām |
svapiti sma tathā purā bhujābhyāṁ parirabhya priyavanmdaṁgameva || 5.50
navahāṭakabhūṣaṇāstathānyā vasanaṁ pītamanuttamaṁ vasānāḥ |
avaśā vata nidrayā nipeturgajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ || 5.51
avalaṁbya gavākṣapārśvamanyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ |
virarāja vilaṁbicāruhārā racitā toraṇaśālabhaṁjikeva || 5.52
maṇikuṁḍaladaṣṭapatralekhaṁ mukhapadmaṁ vinataṁ tathāparasyāḥ |
śatapatramivārdhacakranāḍaṁ sthitakāraṁḍavaghaṭṭitaṁ cakāśe || 5.53
aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārairavamanyamānagātrāḥ |
upaguhya parasparaṁ virejurbhujapāśaistapanīyapārihāryaiḥ || 5.54
mahatīṁ parivādinīṁ ca kācidvanitāliṁgya sakhīmiva prasuptā |
vijughūrṇa calatsuvarṇasūtrāṁ vadanenākulakarṇikojjvalena || 5.55
paṇavaṁ yuvatirbhujāṁsadeśādavavisraṁsitacārupāśamanyā |
savilāsaratāṁtatāṁtamūrvorvivare kāṁtamivābhinīya śiśye || 5.56
aparā na babhurnimīlitākṣyo vipulākṣyo 'pi śubhabhruvo 'pi satyaḥ |
pratisaṁkucitāraviṁdakośāḥ savitaryastamite yathā nalinyaḥ || 5.57
śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṁśukāṁtā |
aśayiṣṭa vikīrṇakaṁṭhasūtrā gajabhagnā pratipātitāṁganeva || 5.58
aparāstvavaśā hriyā viyuktā dhtimatyo 'pi vapurguṇairupetāḥ |
viniśaśvasurulvaṇaṁ śayānā viktākṣiptabhujā jajṁbhire ca || 5.59
vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo 'nyā vistāgraṁthanavāsaso visaṁjñāḥ |
animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ || 5.60
vivtāsyapuṭā vivddhagātrā prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā |
aparā madaghūrṇiteva śiśye na babhāṣe viktaṁ vapuḥ pupoṣa || 5.61
iti sattvakulānurūparūpaṁ vividhaṁ sa pramadājanaḥ śayānaḥ |
sarasaḥ sadśaṁ babhāra rūpaṁ pavanāvarjitarugṇapuṣkarasya || 5.62
samavekṣya tataśca tāḥ śayānā viktāstā yuvatīradhīraceṣṭāḥ |
guṇavadvapuṣo 'pi valgubhāso npasūnuḥ sa vigarhayāṁ babhūva || 5.63
aśucirviktaśca jīvaloke vanitānāmayamīdśaḥ svabhāvaḥ |
vasanābharaṇaistu vaṁcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgameti || 5.64
vimśedyadi yoṣitāṁ manuṣyaḥ praktiṁ svapnavikāramīdśaṁ ca |
dhruvamatra na vardhayetpramādaṁ guṇasaṁkalpahatastu rāgameti || 5.65
iti tasya tadaṁtaraṁ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva |
avagamya manastato 'sya devairbhavanadvāramapāvtaṁ babhūva || 5.66
atha so 'vatatāra harmyapṣṭhādyuvatīstāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ |
avatīrya tataśca nirviśaṁko ghakakṣyāṁ prathamaṁ vinirjagāma || 5.67
turagāvacaraṁ sa bodhayitvā javinaṁ chaṁdakamitthamityuvāca |
hayamānaya kaṁthakaṁ tvarāvān amtaṁ prāptumito 'dya me yiyāsā || 5.68
hdi yā mama tuṣṭiradya jātā vyavasāyaśca yathā dhtau niviṣṭaḥ |
vijane 'pi ca nāthavānivāsmi dhruvamartho 'bhimukhaḥ sa me ya iṣṭaḥ || 5.69
hriyameva ca saṁnatiṁ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ |
vivte ca yathā svayaṁ kapāṭe niyataṁ yātumanāmayāya kālaḥ || 5.70
pratighya tataḥ sa bharturājñāṁ viditārtho 'pi nareṁdraśāsanasya |
manasīva pareṇa codyamānasturagasyānayane matiṁ cakāra || 5.71
atha hemakhalīnapūrṇavaktraṁ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṣṭham |
balasattvajavatvaropapannaṁ sa varāśvaṁ tamupānināya bhartre || 5.72
pratatatrikapucchamūlapārṣṇiṁ nibhtaṁ hrasvatanūjapṣṭhakarṇam |
vinatonnatapṣṭhakukṣipārśvaṁ vipulaprothalalāṭakaṭhyuraskam || 5.73
upaguhya sa taṁ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāṁtvayan kareṇa |
madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyamiva praveṣṭukāmaḥ || 5.74
bahuśaḥ kaliśatravo nirastāḥ samare tvāmadhiruhya pārthivena |
ahamapyamtaṁ paraṁ yathāvatturagaśreṣṭha labheya tatkuruṣva || 5.75
sulabhāḥ khalu saṁyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā |
puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṁśraye vā || 5.76
iha caiva bhavaṁti ye sahāyāḥ kaluṣe dharmaṇi dharmasaṁśraye vā |
avagacchati me yathāṁtarātmā niyataṁ te 'pi janāstadaṁśabhājaḥ || 5.77
tadidaṁ parigamya dharmayuktaṁ mama niryāṇamato jagaddhitāya |
turagottama vegavikramābhyāṁ prayatasvātmahite jagaddhite ca || 5.78
iti suhdamivānuśiṣya ktye turagavaraṁ nvaro vanaṁ yiyāsuḥ |
sitamasitagatidyutirvapuṣmān raviriva śāradamabhramāruroha || 5.79
atha sa pariharanniśīthacaṁḍaṁ parijanabodhakaraṁ dhvaniṁ sadaśvaḥ |
vigatahanuravaḥ praśāṁtaheṣaścakitavimuktapadakramā jagāma || 5.80
kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ kamalāni ca pravidhya |
avanatatanavastato 'sya yakṣāścakitagaterdadhire khurān karāgraiḥ || 5.81
guruparighakapāṭasaṁvtā yā na sukhamapi dviradairapāvriyaṁte |
vrajati npasute gatasvanāstāḥ svayamabhavan vivtāḥ puraḥ pratolyaḥ || 5.82
pitaramabhimukhaṁ sutaṁ ca bālaṁ janamanuraktamanuttamāṁ ca lakṣmīm |
ktamatirapahāya nirvyapekṣaḥ pitnagarāt sa tato vinirjagāma || 5.83
atha sa vikacapaṁkajāyatākṣaḥ puramavalokya nanāda siṁhanādam |
jananamaraṇayoradṣṭapāro na punarahaṁ kapilāhvayaṁ praviṣṭā || 5.84
iti vacanamidaṁ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nanaṁduḥ | 5.85
pramuditamanasaśca devasaṁghā vyavasitapāraṇamāśaśaṁsire 'smai ||
hutavahavapuṣo divaukaso 'nye vyavasitamasya duṣkaraṁ viditvā |
akuruta tuhine pathi prakāśaṁ ghanavivarapraṣtā iveṁdupādāḥ || 5.86
harituragaturaṁgavatturaṁgaḥ sa tu vicaran manasīva codyamānaḥ |
aruṇaparuṣabhāramaṁtarīkṣaṁ sarasabahūni jagāma yojanāni || 5.87
iti śrībuddhacarite mahākāvye 'bhiniṣkramaṇo nāma paṁcamaḥ sargaḥ || 5 ||