Book VI [Chaṁdakanivartanaṁ]
tato muhūrte 'bhyudite jagaccakṣuṣi bhāskare |
bhārgavasyāśramapadaṁ sa dadarśa nṇāṁ varaḥ || 6.1
suptaviśvastahariṇaṁ svasthasthitavihaṁgamam |
viśrāṁta iva yaddṣṭā ktārtha iva cābhavat || 6.2
sa vismayanivttyarthaṁ tapaḥpūjārthameva ca |
svāṁ cānuvartitāṁ rakṣannaśvapṣṭhādavātarat || 6.3
avatīrya ca pasparśa nistīrṇamiti vājinam |
chaṁdakaṁ cābravīt prītaḥ snāpayanniva cakṣuṣā || 6.4
imaṁ tārkṣyopamajavaṁ turaṁgamanugacchatā |
darśitā saumya madbhaktirvikramaścāyamātmanaḥ || 6.5
sarvathāsmyanyakāryo 'pi ghīto bhavatā hdi |
bhartsnehaśca yasyāyamīdśaḥ śakta eva ca || 6.6
asnigdho 'pi samartho 'sti niḥsāmarthyo 'pi bhaktimān |
bhaktimāṁscaiva śaktaśca durlabhastvadvidho bhuvi || 6.7
tatprīto 'smi tavānena mahābhāgena karmaṇā |
dśyate mayi bhāvo 'yaṁ phalebhyo 'pi parāṅmukhe || 6.8
ko janasya phalasthasya na syādabhimukho janaḥ |
janībhavati bhūyiṣṭhaṁ svajano 'pi viparyaye || 6.9
kulārthaṁ dhāryate putraḥ poṣārthaṁ sevyate pitā |
āśayāśliṣyati jagannāsti niṣkāraṇāsvatā || 6.10
kimuktvā bahu saṁkṣepātktaṁ me sumahatpriyam |
nivartasvāśvamādāya saṁprāpto 'smīpsitaṁ vanam || 6.11
ityuktvā sa mahābāhuranuśaṁsacikīrṣayā |
bhūṣaṇānyavamucyāsmai saṁtaptamanase dadau || 6.12
mukuṭoddīptakarmāṇaṁ maṇimādāya bhāsvaram |
bruvan vākyamidaṁ tasthau sāditya iva maṁdaraḥ || 6.13
anena maṇinā chaṁda praṇamya bahuśo npaḥ |
vijñāpyo 'muktaviśraṁbhaṁ saṁtāpavinivttaye || 6.14
jarāmaraṇanāśārthaṁ praviṣṭo 'smi tapovanam |
na khalu svargatarṣeṇa nāsnehena na manyunā || 6.15
tadevamabhiniṣkrāṁtaṁ na māṁ śocitumarhasi |
bhūtvāpi hi ciraṁ śleṣaḥ kālena na bhaviṣyati || 6.16
dhruvo yasmācca viśleṣastasmānmokṣāya me matiḥ |
viprayogaḥ kathaṁ na syādbhūyo 'pi svajanādibhiḥ || 6.17
śokatyāgāya niṣkrāṁtaṁ na māṁ śocitumarhasi |
śokahetuṣu kāmeṣu saktāḥ śocyāstu rāgiṇaḥ || 6.18
ayaṁ ca kila pūrveṣāmasmākaṁ niścayaḥ sthiraḥ |
iti dāyādabhūtena na śocyo 'smi pathā vrajan || 6.19
bhavaṁti hyarthadāyādāḥ puruṣasya viparyaye |
pthivyāṁ dharmadāyādā durlabhāstu na saṁti vā || 6.20
yadapi syādasamaye yāto vanamasāviti |
akālo nāsti dharmasya jīvite caṁcale sati || 6.21
tasmādadyaiva me śreyaścetavyamiti niścayaḥ |
jīvite ko hi viśraṁbho mtyau pratyarthini sthite || 6.22
evamādi tvayā saumya vijñāpyo vasudhādhipaḥ |
prayatethāstathā caiva yathā māṁ na smaredapi || 6.23
api nairguṇyamasmākaṁ vācyaṁ narapatau tvayā |
nairguṇyāttyajyate snehaḥ snehatyāgānna śocyate || 6.24
iti vākyamidaṁ śrutvā chaṁdaḥ saṁtāpaviklavaḥ |
vāṣpagrathitayā vācā pratyuvāca ktāṁjaliḥ || 6.25
anena tava bhāvena bāṁdhavāyāsadāyinā |
bhartaḥ sīdati me ceto nadīpaṁka iva dvipaḥ || 6.26
kasya notpādayedvāṣpaṁ niścayaste 'yamīdśaḥ |
ayomaye 'pi hdaye kiṁ punaḥ snehaviklave || 6.27
vimānaśayanārhaṁ hi saukumāryamidaṁ kva ca |
kharadarbhāṁkuravatī tapovanamahī kva ca || 6.28
śrutvā tu vyavasāyaṁ te yadaśvo 'yaṁ mayā htaḥ |
balātkāreṇa tannātha daivenaivāsmi kāritaḥ || 6.29
kathaṁ hyātmavaśo jānan vyavasāyamimaṁ tava |
upānayeyaṁ turagaṁ śokaṁ kapilavastunaḥ || 6.30
tannārhasi mahābāho vihātuṁ putralālasam |
snigdhaṁ vddhaṁ ca rājānaṁ saddharmamiva nāstikaḥ || 6.31
saṁvardhanapariśrāṁtāṁ dvitīyāṁ tāṁ ca mātaram |
deva nārhasi vismartuṁ ktaghna iva satkriyām || 6.32
bālaputrāṁ guṇavatīṁ kulaślāghyāṁ pativratām |
devīmarhasi na tyaktuṁ klīvaḥ prāptāmiva śriyam || 6.33
putraṁ yāśodharaṁ ślāghyaṁ yaśodharmabhtāṁ varaḥ |
bālamarhasi na tyaktuṁ vyasanīvottamaṁ yaśaḥ || 6.34
atha baṁdhuṁ ca rājyaṁ ca tyaktumeva ktā matiḥ |
māṁ nārhasi vibho tyaktuṁ tvatpādau hi gatirmama || 6.35
nāsmi yātuṁ puraṁ śakto dahyamānena cetasā |
tvāmaraṇye parityajya sumitra iva rāghavam || 6.36
kiṁ hi vakṣyati rājā māṁ tvadte nagaraṁ gatam |
vakṣyāmyucitadarśitvātkiṁ tavāṁtaḥpurāṇi vā || 6.37
yadapyātthāpi nairguṇyaṁ vācyaṁ narapatāviti |
kiṁ tadvakṣyāmyabhūtaṁ te nirdoṣasya muneriva || 6.38
hdayena salajjena jihvayā sajjamānayā |
ahaṁ yadyapi vā brūyāṁ kastacchraddhātumarhati || 6.39
yo hi caṁdramasastaikṣṇya kathayecchraddadhīta vā |
sa doṣāṁstava doṣajña kathayecchraddadhīta vā || 6.40
sānukrośasya satataṁ nityaṁ karuṇavedinaḥ |
snigdhatyāgo na sadśo nivartasva prasīda me || 6.41
iti śokābhibhūtasya śrutvā chaṁdasya bhāṣitam |
svasthaḥ paramayā dhtyā jagāda vadatāṁ varaḥ || 6.42
madviyogaṁ prati cchaṁda saṁtāpastyajyatāmayam |
nānābhāvo hi niyataṁ pthagjātiṣu dehiṣu || 6.43
svajanaṁ yadyapi snehānna tyajeyaṁ mumukṣayā |
mtyuranyonyamavaśānasmān saṁtyājayiṣyati || 6.44
mahatyā tṣṇayā duḥkhairgarbheṇāsmi yayā dhtaḥ |
tasyā niṣphalayatnāyāḥ kvāhaṁ mātuḥ kva sā mama || 6.45
vāsavkṣe samāgamya vigacchaṁti yathāṁḍajāḥ |
niyataṁ viprayogāṁtastathā bhūtasamāgamaḥ || 6.46
sametya ca yathā bhūyo vyapayāṁti valāhakāḥ |
saṁyogo viprayogaśca tathā me prāṇināṁ mataḥ || 6.47
yasmādyāti ca loko 'yaṁ vipralabhya parasparam |
mamatvaṁ na kṣamaṁ tasmātsvapnabhūte samāgame || 6.48
sahajena viyujyaṁte parṇarāgeṇa pādapāḥ |
anyenānyasya viśleṣaḥ kiṁ punarna bhaviṣyati || 6.49
tadevaṁ sati saṁtāpaṁ mā kārṣīḥ saumya gamyatām |
laṁbate yadi tu sneho gatvāpi punarāvraja || 6.50
brūyāścāsmāsvanākṣepaṁ janaṁ kapilavastuni |
tyajyatāṁ tadgataḥ snehaḥ śrūyatāṁ cāsya niścayaḥ || 6.51
kṣiprameṣyati vā ktvā jarāmtyukṣayaṁ kila |
aktārtho nirālaṁbo nidhanaṁ yāsyatīti vā || 6.52
iti tasya vacaḥ śrutvā kaṁthakasturagottamaḥ |
jihvayā lilihe pādau vāṣpamuṣṇaṁ mumoca ca || 6.53
jālinā svastikāṁkena vakramadhyena pāṇinā |
āmamarśa kumārastaṁ babhāṣe ca vayasyavat || 6.54
muṁca kaṁthaka mā vāṣpaṁ darśiteyaṁ sadaśvatā |
mṣyatāṁ saphalaḥ śīghraṁ śramaste 'yaṁ bhaviṣyati || 6.55
maṇitsaruṁ chaṁdakahastasaṁsthaṁ tataḥ sa dhīro niśitaṁ ghītvā |
kośādasiṁ kāṁcanabhakticitraṁ vilādivāśīviṣamudbabarha || 6.56
niṣkāsya taṁ cotpalapattranīlaṁ ciccheda citraṁ mukuṭaṁ sakeśam |
vikīryamāṇāṁśukamaṁtarīkṣe cikṣepa cainaṁ sarasīva haṁsam || 6.57
pūjābhilāṣeṇa ca bāhumānyāddivaukasastaṁ jaghuḥ praviddham |
yathāvadenaṁ divi devasaṁghā divyairviśeṣairmahayāṁ ca cakruḥ || 6.58
muktvā tvalaṁkārakalatravattāṁ śrīvipravāsaṁ śirasaśca ktvā |
dṣṭvāṁśukaṁ kāṁcanahaṁsacitram vanyaṁ sa dhīro 'bhicakāṁkṣa vāsaḥ || 6.59
tato mgavyādhavapurdivaukā bhāvaṁ viditvāsya viśuddhabhāvaḥ |
kāṣāyavastro 'bhiyayau samīpaṁ taṁ śākyarājaprabhavo 'bhyuvāca || 6.60
śivaṁ ca kāṣāyamṣidhvajaste na yujyate hiṁsramidaṁ dhanuśca |
tatsaumya yadyasti na saktiratra mahyaṁ prayacchedamidaṁ ghāṇa || 6.61
vyādho 'bravītkāmada kāmamārādanena viśvāsya mgān nihatya |
arthastu śakropama yadyanena haṁta pratīcchānaya śuklametat || 6.62
pareṇa harṣeṇa tataḥ sa vanyaṁ jagrāha vāso 'ṁśukamutsasarja |
vyādhastu divyaṁ vapureva bibhrat tacchuklamādāya divaṁ jagāma || 6.63
tataḥ kumāraśca sa cāśvagopastasmiṁstathā yāti visismiyāte |
āraṇyake vāsasi caiva bhūyastasminnakārṣṭāṁ bahumānamāśu || 6.64
chaṁdaṁ tataḥ sāśrumukhaṁ visjya kāṣāyasaṁvidvtakīrtibhtsaḥ |
yenāśramastena yayau mahātmā saṁdhyābhrasaṁvīta ivādrirājaḥ || 6.65
tatastathā bhartari rājyaniḥsphe tapovanaṁ yāti vivarṇavāsasi |
bhujau samutkṣipya tataḥ sa vājibhdbhśaṁ vicukrośa papāta ca kṣitau || 6.66
vilokya bhūyaśca ruroda sasvaraṁ hayaṁ bhujābhyāmupaguhya kaṁthakam |
tato nirāśo vilapanmuhurmuhuryayau śarīreṇa puraṁ na cetasā || 6.67
kvacitpradadhyau vilalāpa ca kvacit kvacitpracaskhāla papāta ca kvacit |
ato vrajan bhaktivaśena duḥkhitaścacāra bahvīravaśaḥ pathi kriyāḥ || 6.68
iti śrībuddhacarite mahākāvye chaṁdakanivartanaṁ nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ || 6 ||