Book VII [Tapovanapraveśo]
tato visjyāśrumukhaṁ rudaṁtaṁ chaṁdaṁ vanacchaṁdatayā nirāsthaḥ |
sarvārthasiddho vapuṣābhibhūya tamāśramaṁ siddhamiva prapede || 7.1
sa rājasūnurmgarājagāmī mgājiraṁ tanmgavat praviṣṭaḥ |
lakṣmīviyukto 'pi śarīralakṣmyā cakṣūṁṣi sarvāśramiṇāṁ jahāra || 7.2
sthitā hi hastasthayugāstathaiva kautūhalāccakradharāḥ sadārāḥ |
tamiṁdrakalpaṁ dadśurna jagmurdhuryā ivārdhāvanataiḥ śirobhiḥ || 7.3
viprāśca gatvā bahiridhmahetoḥ prāptāḥ samitpuṣpapavitrahastāḥ |
tapaḥpradhānāḥ ktabuddhayo 'pi taṁ draṣṭumīyurna maṭhānabhīyuḥ || 7.4
hṣṭāśca kekā mumucurmayūrā dṣṭvāṁbudaṁ nīlamivonnamaṁtam |
śaṣpāṇi hitvābhimukhāśca tasthurmgāścalākṣā mgacāriṇaśca || 7.5
dṣṭvā tamikṣvākukulapradīpaṁ jvalaṁtamudyaṁtamivāṁśumaṁtam |
kte 'pi dohe janitapramodāḥ prasusruvurhomaduhaśca gāvaḥ || 7.6
kaścidvasūnāmayamaṣṭamaḥ syātsyādaśvinoranyataraścyuto 'tra |
ucceruruccairiti tatra vācastaddarśanādvismayajā munīnām || 7.7
lekharṣabhasyeva vapurdvitīyaṁ dhāmeva lokasya carācarasya |
sa dyotayāmāsa vanaṁ hi ktsnaṁ yadcchayā sūrya ivāvatīrṇaḥ || 7.8
tataḥ sa tairāśramibhiryathāvadabhyarcitaścopanimaṁtritaśca |
pratyarcayāṁ dharmabhto babhūva svareṇa bhādrāṁbudharopamena || 7.9
kīrṇaṁ tataḥ puṇyaktā janena svargābhikāmena vimokṣakāmaḥ |
tamāśramaṁ so 'nucacāra dhīrastapāṁsi citrāṇi nirīkṣamāṇaḥ || 7.10
tapovikārāṁśca nirīkṣya saumyastapovane tatra tapodhanānām |
tapasvinaṁ kaṁcidanuvrajaṁtaṁ tattvaṁ vijijñāsuridaṁ babhāṣe || 7.11
tatpūrvamadyāśramadarśanaṁ me yasmādimaṁ dharmavidhiṁ na jāne |
tasmādbhavānarhati bhāṣituṁ me yo niścayo yaṁ prati vaḥ pravttaḥ || 7.12
tato dvijātiḥ sa tapovihāraḥ śākyarṣabhāyarṣabhavikramāya |
kramena tasmai kathayāṁcakāra tapoviśeṣaṁ tapasaḥ phalaṁ ca || 7.13
agrāmyamannaṁ salilaprarūḍhaṁ parṇāni toyaṁ phalamūlameva |
yathāgamaṁ vttiriyaṁ munīnāṁ bhinnāstu te te tapasāṁ vikalpāḥ || 7.14
uṁchena jīvaṁti khagā ivānye tṇāni kecinmgavaccaraṁti |
kecidbhujaṁgaiḥ saha vartayaṁti valmīkabhūtā iva mārutena || 7.15
aśmaprayatnārjitavttayo 'nye kecitsvadaṁtāpahatānnabhakṣāḥ |
ktvā parārthaṁ śrapaṇaṁ tathānye kurvaṁti kāryaṁ yadi śeṣamasti || 7.16
kecijjalaklinnajaṭākalāpā dviḥ pāvakaṁ juhvati maṁtrapūrvam |
mīnaiḥ samaṁ kecidapo vigāhya vasaṁti kūrmollikhitaiḥ śarīraiḥ || 7.17
evaṁvidhaiḥ kālacitaistapobhiḥ parairdivaṁ yāṁtyaparairnlokam |
duḥkhena mārgeṇa sukhaṁ kṣiyaṁti duḥkhaṁ hi dharmasya vadaṁti mūlam || 7.18
ityevamādi dvipadeṁdravatsaḥ śrutvā vacastasya tapodhanasya |
adṣṭatattvo 'pi na saṁtutoṣa śanairidaṁ cātmagataṁ jagāda || 7.19
duḥkhātmakaṁ naikavidhaṁ tapaśca svargapradhānaṁ tapasaḥ phalaṁ ca |
lokāśca sarve pariṇāmavaṁtaḥ svalpe śramaḥ khalvayamāśramāṇām || 7.20
śriyaṁ ca baṁdhūn viṣayāṁśca hitvā ye svargahetau niyamaṁ caraṁti |
te viprayuktāḥ khalu gaṁtukāmā mahattaraṁ svaṁ vanameva bhūyaḥ || 7.21
kāyaklamairyaśca tapo 'bhidhānaiḥ pravttimākāṁkṣati kāmahetoḥ |
saṁsāradoṣānaparīkṣamāṇo duḥkhena so 'nvicchati duḥkhameva || 7.22
trāsaśca nityaṁ maraṇātprajānāṁ yatnena cecchaṁti punaḥ prasūtim |
satyāṁ pravttau niyataśca mtyustatraiva magno yata eva bhītaḥ || 7.23
ihārthameke praviśaṁti khedaṁ svargārthamanye śramamāpnuvaṁti |
sukhārthamāśākpaṇo 'ktārthaḥ patatyanarthe khalu jīvalokaḥ || 7.24
na khalvayaṁ garhita eva yatno yo hīnamutsjya viśeṣagāmī |
prājñaiḥ samānena pariśrameṇa kāryaṁ tu tadyatra punarna kāryam || 7.25
śarīrapīḍā tu yadīha dharmaḥ sukhaṁ śarīrasya bhavatyadharmaḥ |
dharmeṇa cāpnoti sukhaṁ paratra tasmādadharmaṁ phalatīha dharmaḥ || 7.26
yataḥ śarīraṁ manaso vaśena pravartate vāpi nivartate vā |
yukto damaścetasa eva tasmāccittādte kāṣṭhasamaṁ śarīram || 7.27
āhāraśuddhyā yadi puṇyamiṣṭaṁ tasmānmgāṇāmapi puṇyamasti |
ye cāpi bāhyāḥ puruṣāḥ phalebhyo bhāgyāparādhena parāṅmukhatvāt || 7.28
duḥkhe 'bhisaṁdhistvatha puṇyahetuḥ sukhe 'pi kāryo nanu so 'bhisaṁdhiḥ |
atha pramāṇaṁ na sukhe 'bhisaṁdhirduḥkhe pramāṇaṁ nanu nābhisaṁdhiḥ || 7.29
tathaiva ye karmaviśuddhihetoḥ spśaṁtyapastīrthamiti pravttāḥ |
tatrāpi toṣo hdi kevalo 'yaṁ na pāvayiṣyaṁti hi pāpamāpaḥ || 7.30
spṣṭaṁ hi yadyadguṇavadbhiraṁbhastattatpthivyāṁ yadi tīrthamiṣṭam |
tasmādguṇāneva paraimi tīrthamāpastu niḥsaṁśayamāpa eva || 7.31
iti sma tattadbahuyuktiyuktaṁ jagāda cāstaṁ ca yayau vivasvān |
tato havirdhūmavivarṇavkṣaṁ tapaḥpraśāṁtaṁ sa vanaṁ viveśa || 7.32
abhyuddhtaprajvalitāgnihotraṁ ktābhiṣekarṣijanāvakīrṇam |
jāpyasvanākūjitadevakoṣṭhaṁ dharmasya karmāṁtamiva pravttam || 7.33
kāścinniśāstatra niśākarābhaḥ parīkṣamāṇaśca tapāṁsyuvāsa |
sarvaṁ parikṣepya tapaśca matvā tasmāttapaḥkṣetratalājjagāma || 7.34
anvavrajannāśramiṇastatastaṁ tadrūpamāhātmyagatairmanobhiḥ |
deśādanāryairabhibhūyamānānmahārṣayo dharmamivāpayāṁtam || 7.35
tato jaṭāvalkalacīrakhelāṁstapodhanāṁścaiva sa tāndadarśa |
tapāṁsi caiṣāmanubudhyamānastasthau śive śrīmati mārgavkṣe || 7.36
athopastyāśramavāsinastaṁ manuṣyavaryaṁ parivārya tasthuḥ |
vddhaśca teṣāṁ bahumānapūrvaṁ kalena sāmnā giramityuvāca || 7.37
tvayyāgate pūrṇa ivāśramo 'bhūtsaṁpadyate śūnya iva prayāte |
tasmādimaṁ nārhasi tāta hātuṁ jijīviṣordehamiveṣṭamāyuḥ || 7.38
brahmarṣirājarṣisurarṣijuṣṭaḥ puṇyaḥ samīpe himavān hi śailaḥ |
tapāṁsi tānyeva tapodhanānāṁ yatsaṁnikarṣādbahulībhavaṁti || 7.39
tīrthāni puṇyānyabhitastathaiva sopānabhūtāni nabhastalasya |
juṣṭāni dharmātmabhirātmavadbhirdevarṣibhiścaiva mahārṣibhiśca || 7.40
itaśca bhūyaḥ kṣamamuttaraiva diksevituṁ dharmaviśeṣahetoḥ |
na hi kṣamaṁ dakṣiṇato budhena padaṁ bhavedekamapi prayātum || 7.41
tapovane 'sminnatha niṣkriyo vā saṁkīrṇadharmā patito 'śucirvā |
dṣṭastvayā yena na te vivatsā tadbrūhi yāvadrucito 'stu vāsaḥ || 7.42
ime hi vāṁchaṁti tapaḥsahāyaṁ taponidhānapratimaṁ bhavaṁtam |
vāsastvayā hīṁdrasamena sārdhaṁ vhaspaterabhyudayāvahaḥ syāt || 7.43
ityevamukte sa tapasvimadhye tapasvimukhyena manīṣimukhyaḥ |
bhavapraṇāśāya ktapratijñaḥ svaṁ bhāvamaṁtargatamācacakṣe || 7.44
jvātmanāṁ dharmabhtāṁ munīnāmiṣṭātithitvātsvajanopamānam |
evaṁvidhairmāṁ prati bhāvajātaiḥ prītiḥ parātmā janitaśca mārgaḥ || 7.45
snigdhābhirābhirhdayaṁgamābhiḥ samāsataḥ snāta ivāsmi vāgbhiḥ |
ratiśca me dharmanavagrahasya vispaṁditā saṁprati bhūya eva || 7.46
evaṁ pravttān bhavataḥ śaraṇyānatīva saṁdarśitapakṣapātān |
yāsyāmi hitveti mamāpi duḥkhaṁ yathaiva baṁdhūṁstyajatastathaiva || 7.47
svargāya yuṣmākamayaṁ tu dharmo mamābhilāṣastvapunarbhavāya |
asmin vane yena na me vivatsā bhinnaḥ pravttyā hi nivttidharmaḥ || 7.48
tannāratirme na parāpacāro vanādito yena parivrajāmi |
dharme sthitāḥ pūrvayugānurūpe sarve bhavaṁto hi mahārṣikalpāḥ || 7.49
tato vacaḥ sūntamarthavacca suślakṣṇamojasvi ca garvitaṁ ca |
śrutvā kumārasya tapasvinaste viśeṣayuktaṁ bahumānamīyuḥ || 7.50
kaściddvijastatra tu bhasmaśāyī prāṁśuḥ śikhī dāravacīravāsāḥ |
āpiṁgalākṣastanudīrghaghoṇaḥ kuṁḍodahasto giramityuvāca || 7.51
dhīmannudāraḥ khalu niścayaste yastvaṁ yuvā janmani dṣṭadoṣaḥ |
svargāpavargau hi vicārya samyagyasyāpavarge matirasti so 'sti || 7.52
yajñaistapobhirniyamaiśca taistaiḥ svargaṁ yiyāsaṁti hi rāgavaṁtaḥ |
rāgeṇa sārdhaṁ ripuṇeva yuddhvā mokṣaṁ parīpsaṁti tu sattvavaṁtaḥ || 7.53
tadbuddhireṣā yadi niścitā te tūrṇaṁ bhavān gacchatu viṁdhyakoṣṭham |
asau munistatra vasatyarāḍo yo naiṣṭhike śreyasi labdhacakṣuḥ || 7.54
tasmādbhavāñchroṣyati tattvamārgaṁ satyāṁ rucau saṁpratipatsyate ca |
yathā tu paśyāmi matistavaiṣā tasyāpi yāsyatyavadhūya buddhim || 7.55
puṣṭāśvaghoṇaṁ vipulāyatākṣaṁ tāmrādharoṣṭhaṁ sitatīkṣṇadaṁṣṭram |
idaṁ hi vaktraṁ tanuraktajihvaṁ jñeyārṇavaṁ pāsyati ktsnameva || 7.56
gaṁbhīratā yā bhavatastvagādhā yā dīptatā yāni ca lakṣaṇāni |
ācāryakaṁ prāpsyasi tatpthivyāṁ yannarṣibhiḥ pūrvayuge 'pyavāptam || 7.57
paramamiti tato npātmajastamṣijanaṁ pratinaṁdya niryayau |
vidhivadanuvidhāya te 'pi taṁ praviviśurāśramiṇastapovanam || 7.58
iti śrībuddhacarite mahākāvye tapovanapraveśo nāma saptamaḥ sargaḥ || 7 ||