Book VIII [Aṁtaḥpuravilāpo]
tatasturaṁgāvacaraḥ sa durmanāstathā vanaṁ bhartari nirmame gate |
cakāra yatnaṁ pathi śokavigrahe tathāpi caivāśru na tasya cikṣipe || 8.1
yamekarātreṇa tu bharturājñayā jagāma mārgaṁ saha tena vājinā |
iyāya bharturvirahaṁ viciṁtayaṁstameva paṁthānamahobhiraṣṭabhiḥ || 8.2
hayaśca saujasvi cacāra kaṁthakastatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ |
alaṁktaścāpi tathaiva bhūṣaṇairabhūdgataśrīriva tena varjitaḥ || 8.3
nivtya caivābhimukhastapovanaṁ bhśaṁ jiheṣe karuṇaṁ muhurmuhuḥ |
kṣudhānvito 'pyadhvani śaṣpamaṁbu vā yathā purā nābhinanaṁda nādade || 8.4
tato vihīnaṁ kapilāhvayaṁ puraṁ mahātmanā tena jagaddhitātmanā |
krameṇa tau śūnyamivopajagmaturdivākareṇeva vināktaṁ nabhaḥ || 8.5
sapuṁḍarīkairapi śobhitaṁ jalairalaṁktaṁ puṣpadharairnagairapi |
tadeva tasyopavanaṁ vanopamaṁ gatapraharṣairna rarāja nāgaraiḥ || 8.6
tato bhramadbhirdiśi dīnamānasairanujjvalairvāṣpahatekṣaṇairnaraiḥ |
nivāryamāṇāviva tāvubhau puraṁ śanairajaḥsnātamivābhijagmatuḥ || 8.7
niśamya ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakularṣabheṇa tau |
mumoca vāṣpaṁ pathi nāgaro janaḥ purā rathe dāśaratherivāgate || 8.8
atha bruvaṁtaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi cchaṁdakamāgatāśravaḥ |
kva rājaputraḥ kularāṣṭravardhano htastvayāsāviti pṣṭhato 'nvayuḥ || 8.9
tataḥ sa tān bhaktimato 'bravījjanānnareṁdraputraṁ na parityajāmyaham |
rudannahaṁ tena tu nirjane vane ghasthaveśaśca visarjitāviti || 8.10
idaṁ vacastasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṁ khalviti niścayaṁ yayuḥ |
patadvijahruḥ salilaṁ na netrajaṁ mano niniṁduśca phalārthamātmanaḥ || 8.11
athocuradyaiva viśāma tadvanaṁ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ |
jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yatheṁdriyāṇāṁ vigame śarīriṇām || 8.12
idaṁ puraṁ tena vivarjitaṁ vanaṁ vanaṁ ca tattena samanvitaṁ puram |
na śobhate tena hi no vinā puraṁ marutvatā vtravadhe yathā divam || 8.13
punaḥ kumāro vinivtta ityathau gavākṣamālāḥ pratipedire 'ṁganāḥ |
viviktapṣṭhaṁ ca niśamya vājinaṁ punargavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ || 8.14
praviṣṭadīkṣastu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ |
jajāpa devāyatane narādhipaścakāra tāstāśca yathāśrayāḥ kriyāḥ || 8.15
tataḥ sa vāṣpapratipūrṇalocanasturaṁgamādāya turaṁgamānasaḥ | 8.16
viveśa śokābhihato npālayaṁ kṣayaṁ vinīte ripuṇeva bhartari ||
vigāhamānaśca nareṁdramaṁdiraṁ vilokayannaśruvahena cakṣuṣā |
svareṇa puṣṭena rurāva kaṁthako janāya duḥkhaṁ prativedayanniva || 8.17
tataḥ khagāśca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhāsturagāśca satktāḥ |
hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṁ nareṁdrasūnorupayānaśaṁkitāḥ || 8.18
janāśca harṣātiśayena vaṁcitā janādhipāṁtaḥpurasaṁnikarṣagāḥ |
yathā hayaḥ kaṁthaka eṣa heṣate dhruvaṁ kumāro viśatīti menire || 8.19
atipraharṣādatha śokamūrchitāḥ kumārasaṁdarśanalolalocanāḥ |
ghādviniścakramurāśayā striyaḥ śaratpayodādiva vidyutaścalāḥ || 8.20
vilaṁbaveśyo malināṁśukāṁbarā niraṁjanairvāṣpahatekṣaṇairmukhaiḥ |
striyo na rejurmjayā vināktā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ || 8.21
araktatāmraiścaraṇairanūpurairakuṁḍalairārjavakarṇikairmukhaiḥ |
svabhāvapīnairjaghanairamekhalairahārayoktrairmuṣitairiva stanaiḥ || 8.22
nirīkṣitā vāṣpaparītalocanaṁ nirāśrayaṁ chaṁdakamaśvameva ca |
vivarṇavaktrā rurudurvarāṁganā vanāṁtare gāva ivarṣabhojjhitāḥ || 8.23
tataḥ savāṣpā mahiṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā |
praghya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāṁcanī || 8.24
hatatviṣo 'nyāḥ śithilātmabāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva |
na cukruśurnāśru jahurna śaśvasurna cetanā ullikhitā iva sthitāḥ || 8.25
adhīramanyāḥ patiśokamūrchitā vilocanaprasravaṇairmukhaiḥ striyaḥ |
siṣiṁcire proṣitacaṁdanān stanān dharādharaḥ prasravaṇairivopalān || 8.26
mukhaiśca tāsāṁ nayanāṁbutāḍitaiḥ rarāja tadrājaniveśanaṁ tadā |
navāṁbukāle 'ṁbudavṣṭitāḍitaiḥ sravajjalaistāmarasairyathā saraḥ || 8.27
suvttapīnāṁgulibhirniraṁtarairabhūṣaṇairgūḍhaśirairvarāṁganāḥ |
urāṁsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavairvātacalā latā iva || 8.28
karaprahārapracalaiśca tā babhuryathāpi nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ |
vanānilāghūrṇitapadmakaṁpitaiḥ rathāṁganāmnāṁ mithunairivāpagāḥ || 8.29
yathā ca vakṣāṁsi karairapīḍayaṁstathaiva vakṣobhirapīḍayan karān |
akārayaṁstatra parasparaṁ vyathāḥ karāgravakṣāṁsyabalā dayālasāḥ || 8.30
tatastu roṣapraviraktalocanā viṣādasaṁbaṁdhakaṣāyagadgadam |
uvāca niḥśvāsacalatpayodharā vigādhaśokāśrudharā yaśodharā || 8.31
niśi prasuptāmavaśāṁ vihāya māṁ gataḥ kva sa cchaṁdaka manmanorathaḥ |
upāgate ca tvayi kaṁthake ca me samaṁ gateṣu triṣu kaṁpate manaḥ || 8.32
anāryamasnidghamamitrakarma me nśaṁsa ktvā kimihādya rodiṣi |
niyaccha vāṣpaṁ bhava tuṣṭamānaso na saṁvadatyaśru ca tacca karma te || 8.33
priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā |
gato 'ryaputro hyapunarnivttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramastava || 8.34
varaṁ manuṣyasya vicakṣaṇo ripurna mitramaprājñamayogapeśalam |
suhdbruveṇa hyavipaścitā tvayā ktaḥ kulasyāsya mahānupaplavaḥ || 8.35
imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasaktavāṣpāvilaraktalocanāḥ |
sthite 'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ || 8.36
imāśca vikṣiptaviṭaṁkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ |
vināktāstena sahaiva rodhanairbhśaṁ rudaṁtīva vimānapaṁktayaḥ || 8.37
anarthakāmo 'sya janasya sarvathā turaṁgamo 'pi dhruvameṣa kaṁthakaḥ |
jahāra sarvasvamitastathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat || 8.38
yadā samarthaḥ khalu soḍhumāgatāniṣuprahārānapi kiṁ punaḥ kaśāḥ |
gataḥ kaśāpātabhayāt kathaṁ tvayaṁ śriyaṁ ghītvā hdayaṁ ca me samam || 8.39
anāryakarmā bhśamadya heṣate nareṁdradhiṣṇyaṁ pratipūrayanniva |
yadā tu nirvāhayati sma me priyaṁ tadā hi mūkasturagādhamo 'bhavat || 8.40
yadi hyaheṣiṣyata bodhayañjanaṁ khuraiḥ kṣitau vāpyakariṣyata dhvanim |
hanusvanaṁ vājanayiṣyaduttamaṁ na cābhaviṣyanmama duḥkhamīdśam || 8.41
itīha devyāḥ paridevitāśrayaṁ niśamya vāṣpagrathitākṣaraṁ vacaḥ |
adhomukhaḥ sāśrukalaḥ ktāṁjaliḥ śanairidaṁ chaṁdaka uttaraṁ jagau || 8.42
vigarhituṁ nārhasi devi kaṁthakaṁ na cāpi roṣaṁ mayi kartumarhasi |
anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato ndevaḥ sa hi devi devavat || 8.43
ahaṁ hi jānannapi rājaśāsanaṁ balātktaḥ kairapi daivatairiva |
upānayaṁ tūrṇamimaṁ turaṁgamaṁ tathānvagacchaṁ vigataśramo 'dhvani || 8.44
vrajannayaṁ vājivaro 'pi nāspśanmahīṁ khurāgrairvidhtairivāṁtarā |
tathaiva daivādiva saṁyatānano hanusvanaṁ nākta nāpyaheṣata || 8.45
yadā vahirgacchati pārthivātmajastadābhavaddvāramapāvtaṁ svayam |
tamaśca naiśaṁ raviṇeva pāṭitaṁ tato 'pi daivo vidhireṣa ghyatām || 8.46
yadāpramatto 'pi nareṁdraśāsanādghe pure caiva sahasraśo janaḥ |
tadā sa nābudhyata nidrayā htastato 'pi daivo vidhireṣa ghyatām || 8.47
yataśca vāso vanavāsasaṁmataṁ visṣṭamasmai samaye divaukasā |
divi praviddhaṁ mukuṭaṁ ca taddhtaṁ tato 'pi daivo vidhireṣa ghyatām || 8.48
tadevamāvāṁ naradevi doṣato na tatprayātaṁ pratigaṁtumarhasi |
na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ ktānuyātraḥ sa hi daivatairgataḥ || 8.49
iti prayāṇaṁ bahudhaivamadbhutaṁ niśamya tāstasya mahātmanaḥ striyaḥ |
pranaṣṭaśokā iva vismayaṁ yayurmanojvaraṁ pravrajanāttu lebhire || 8.50
viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā |
vihāya dhairyaṁ virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca || 8.51
mahormimaṁto mdavo 'sitāḥ śubhāḥ pthakpthagmūlaruhāḥ samudgatāḥ |
praceritāste bhuvi tasya mūrdhajā nareṁdramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ || 8.52
pralaṁbabāhurmgarājavikramo mahārṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ |
viśālavakṣā ghanaduṁdubhisvanastathāvidho 'pyāśramavāsamarhati || 8.53
abhāginī nūnamiyaṁ vasuṁdharā tamāryakarmāṇamanuttamaṁ prati |
gatastato 'sau guṇavān hi tādśo npaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate || 8.54
sujātajālāvatatāṁgulī mdū nigūḍhagulphau viṣapuṣpakomalau |
vanāṁtabhūmiṁ kaṭhināṁ kathaṁ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ || 8.55
vimānapṣṭhe śayanāsanocitaṁ mahārhavastrāgurucaṁdanārcitam |
kathaṁ nu śītoṣṇajalāgameṣu taccharīramojasvi vane bhaviṣyati || 8.56
kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ |
pradātumevābhyudito na yācituṁ kathaṁ sa bhikṣāṁ parataścariṣyati || 8.57
śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ |
kathaṁ vata svapsyati so 'dya me vratī paṭaukadeśāṁtarite mahītale || 8.58
imaṁ vilāpaṁ karuṇaṁ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṁ striyaḥ |
vilocanebhyaḥ salilāni tatyajurmadhūni puṣpebhya iveritā latāḥ || 8.59
tato dharāyāmapatadyaśodharā vicakravākeva rathāṁgasāhvayā |
śanaiśca tattadvilalāpa viklavā muhurmuhurgadgadaruddhayā girā || 8.60
sa māmanāthāṁ sahadharmacāriṇīmapāsya dharmaṁ yadi kartumicchati |
kuto 'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇīṁ vinā tapo yaḥ paribhoktumicchati || 8.61
śṇoti nūnaṁ sa na pūrvapārthivān mahāsudarśaprabhtīn pitāmahān |
vanāni patnīsahitānupeyuṣastathā sa dharmaṁ madte cikīrṣati || 8.62
makheṣu vā vedavidhānasaṁsktau na daṁpatī paśyati dīkṣitāvubhau |
samaṁ bubhukṣū parato 'pi tatphalaṁ tato 'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ || 8.63
dhruvaṁ sa jānan mama dharmavallabho manaḥ priye 'pyākalahaṁ muhurmithaḥ |
sukhaṁ vibhīrmāmapahāya rosaṇāṁ maheṁdraloke 'psaraso jighkṣati || 8.64
iyaṁ tu ciṁtā mama kīdśaṁ nu tā vapurguṇaṁ bibhrati tatra yoṣitaḥ |
vane yadarthaṁ sa tapāṁsi tapyate śriyaṁ ca hitvā mama bhaktimeva ca || 8.65
na khalviyaṁ svargasukhāya me sphā na tajjanasyātmavato 'pi durlabham |
sa tu priyo māmiha vā paratra vā kathaṁ na jahyāditi me manorathaḥ || 8.66
abhāginī yadyahamāyatekṣaṇaṁ śucismitaṁ bharturudīkṣituṁ mukham |
na maṁdabhāgyo 'rhati rāhulo 'pyayaṁ kadācidaṁke parivartituṁ pituḥ || 8.67
aho nśaṁsaṁ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṁ tasya manasvino manaḥ |
kalapralāpaṁ dviṣato 'pi harṣaṇaṁ śiśuṁ sutaṁ yastyajatīdśaṁ svataḥ || 8.68
mamāpi kāmaṁ hdayaṁ sudāruṇaṁ śilāmayaṁ vāpyayasāpi vā ktam |
anāthavacchrīrahite sukhocite vanaṁ gate bhartari yanna dīryate || 8.69
itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakt |
svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhtiṁ na sasmāra cakāra no hriyam || 8.70
tatastathā śokavilāpaviklavāṁ yaśodharāṁ prekṣya vasuṁdharāgatām |
mahāraviṁdairiva vṣṭitāḍitairmukhaiḥ savāṣpairvanitā vicukruśuḥ || 8.71
samāptajāpyaḥ ktahomamaṁgalo npastu devāyatanādviniryayau |
janasya tenārttaraveṇa cāhataścacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ || 8.72
niśāmya ca cchaṁdakakaṁthakāvubhau sutasya saṁśrutya ca niścayaṁ sthiram |
papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpatervtta ivotsave dhvajaḥ || 8.73
tato muhūrtaṁ sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ |
nirīkṣya dṣṭyā jalapūrṇayā hayaṁ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ || 8.74
bahūni ktvā samare priyāṇi me mahattvayā kaṁthaka vipriyaṁ ktam |
guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo 'pi sannapriyavat praceritaḥ || 8.75
tadadya māṁ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṁ vā punarenamānaya |
te hi tasmānmama nāsti jīvitaṁ vigāḍharogasya sadauṣadhādiva || 8.76
suvarṇaniṣṭhīvini mtyunā hte suduṣkaraṁ yanna mamāra sṁjayaḥ |
ahaṁ punardharmaratau sute gate 'mumukṣurātmānamanātmavāniva || 8.77
vibhordaśakṣatraktaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ |
priyeṇa putreṇa satā vināktaṁ kathaṁ na muhyeddhi mano manorapi || 8.78
ajasya rājñastanayāya dhīmate narādhipāyeṁdrasakhāya me sphā |
gate vanaṁ yastanaye divaṁ gato na moghavāṣpaḥ kpaṇaṁ jijīva ha || 8.79
pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṁ htastvayā yatra sa me jalāṁjaliḥ |
ime parīpsaṁti hi te pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṁ yiyāsavaḥ || 8.80
iti tanayaviyogajātaduḥkhaṁ kṣitisadśaṁ sahajaṁ vihāya dhairyam |
daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa npo visaṁjñakalpaḥ || 8.81
śrutavinayaguṇānvitastatastaṁ matisacivaḥ pravayāḥ purohitaśca |
avadhtamidamūcaturyathāvanna ca paritaptamukhau na cāpyaśokau || 8.82
tyaja naravara śokamehi dhairyaṁ kudhtirivārhasi dhīra nāśru moktum |
srajamiva mditāmapāsya lakṣmīṁ bhuvi bahavo hi npā vanānyatīyuḥ || 8.83
api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṁ tadṣeḥ purāsitasya |
na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇamapi vāsayituṁ sukhena śakyaḥ || 8.84
yadi tu nvara kārya eva yatnastvaritamudāhara yāvadatra yāvaḥ |
bahuvidhamiha yuddhamastu tāvattava tanayasya vidheśca tasya tasya || 8.85
narapatiratha tau śaśāsa tasmāddrutamita eva yuvāmabhiprayātam |
na hi mama hdayaṁ prayāti śāṁtiṁ vanaśakuneriva putralālasasya || 8.86
paramamiti nareṁdraśāsanāttau yayaturamātyapurohitau vanaṁ tat |
ktamiti savadhūjanaḥ sadāro npatirapi pracakāra śeṣakāryam || 8.87
iti śrībuddhacarite mahākāvye 'ṁtaḥpuravilāpo nāmāṣṭamaḥ sargaḥ || 8 ||