Book IX [Kumārānveṣaṇo]
tatastadā maṁtripurohitau tau vāṣpapratodābhihatau npeṇa |
viddhau sadaśvāviva sarvayatnātsauhārdaśīghraṁ yayaturvanaṁ tat || 9.1
tamāśramam jātapariśramau tāvupetya kāle sadśānuyātrau |
rājarddhimutsjya vinītaceṣṭāvupeyaturbhārgavadhiṣṇyameva || 9.2
tau nyāyatastaṁ pratipūjya vipraṁ tenārcitau tāvapi cānurūpam |
ktāsanau bhārgavamāsanasthaṁ chittvā kathāmūcaturātmaktyam || 9.3
śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrterikṣvākuvaṁśaprabhavasya rājñaḥ |
imaṁ janaṁ vettu bhavānadhīraṁ śrutagrahe maṁtraparigrahe ca || 9.4
tasyeṁdrakalpasya jayaṁtakalpaḥ putro jarāmtyubhayaṁ titīrṣuḥ |
ihābhyupetaḥ kila tasya hetorāvāmupetau bhagavānavaitu || 9.5
tau so 'bravīdasti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ |
dharmo 'yamāvartaka ityavetya yātastvarāḍābhimukho mumukṣuḥ || 9.6
tasmāttatastāvupalabhya tattvaṁ taṁ vipramāmaṁttya tadaiva sadyaḥ |
khinnāvakhinnāviva rājaputraḥ prasasratustena yataḥ sa yātaḥ || 9.7
yāṁtau tatastau sjayā vihīnamapaśyatāṁ taṁ vapuṣā jvalaṁtam |
npopaviṣṭaṁ pathi vkṣamūle sūryaṁ ghanābhogamiva praviṣṭam || 9.8
yānaṁ vihāyopayayau tatastaṁ purohito maṁtradhareṇa sārdham |
yathā vanasthaṁ sahavāmadevo rāmaṁ didkṣurmuniraurvaśeyaḥ || 9.9
tāvarcayāmāsaturarhatastaṁ divīva śukrāṁgirasau maheṁdram |
pratyarcayāmāsa sa cārhatastau divīva śukrāṁgirasau maheṁdraḥ || 9.10
ktābhyanujñāvabhitastatastau niṣīdatuḥ śākyakuladhvajasya |
virejatustasya ca saṁnikarṣe punarvasū yogagatāviveṁdoḥ || 9.11
taṁ vkṣamūlasthamabhijvalaṁtaṁ purohito rājasutaṁ babhāṣe |
yathopaviṣṭaṁ divi pārijāte vhaspatiḥ śakrasutaṁ jayaṁtam || 9.12
tvacchokaśalye hdayāvagāḍhe mohaṁ gato bhūmitale muhūrtam |
kumāra rājā nayanāṁbuvarṣo yattvāmavocattadidaṁ nibodha || 9.13
jānāmi dharmaṁ prati niścayaṁ te paraimi te 'cyāvinametamartham |
ahaṁ tvakāle vanasaṁśrayātte śokāgnināgnipratimena dahye || 9.14
tadehi dharmapriya matpriyārthaṁ dharmārthameva tyaja buddhimetām |
ayaṁ hi mā śokarayaḥ pravddho nadīrayaḥ kūlamivābhihaṁti || 9.15
meghāṁbukakṣādriṣu yā hi vttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām |
tāṁ vttimasmāsu karoti śoko vikarṣaṇocchoṣaṇadāhabhedaiḥ || 9.16
tadbhuṁkṣva tāvadvasudhādhipatyaṁ kāle vanaṁ yāsyasi śāstradṣṭe |
aniṣṭabaṁdhau kuru māpyupekṣāṁ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ || 9.17
na caiṣa dharmo vana eva siddhaḥ pure 'pi siddhirniyatā yatīnām |
buddhiśca yatnaśca nimittamatra vanaṁ ca liṁgaṁ ca hi bhīrucihnam || 9.18
maulīdharairaṁsaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdhabhujairnareṁdraiḥ Cowell’s edition reads:
lakṣmyaṁkamadhye parivartamānaiḥ prāpto ghasthairapi mokṣadharmaḥ || 9.19
dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājamāṣāḍhamathāṁtidevam |
videharājaṁ janakaṁ tathaiva pākadrumaṁ senajitaśca rājñaḥ || 9.20
etān ghasthān npatīnavehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān |
ubhe 'pi tasmādyugapadbhajasva cittādhipatyaṁ ca npaśriyaṁ ca || 9.21
icchāmi hi tvāmupaguhya gāḍhaṁ ktābhiṣekaṁ salilārdrameva |
dhtātapatraṁ samudīkṣamāṇastenaiva harṣeṇa vanaṁ praveṣṭum || 9.22
ityabravīdbhūmipatirbhavaṁtaṁ vākyena vāṣpagrathitākṣareṇa |
śrutvā bhavānarhati tatpriyārthaṁ snehena tatsnehamanuprayātum || 9.23
śokāṁbhasi tvatprabhave hyagādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ |
tasmāttamuttāraya nāthahīnaṁ nirāśrayaṁ magnamivārṇave gām || 9.24
bhīṣmeṇa gaṁgodarasaṁbhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa |
śrutvā ktaṁ karma pituḥ priyārthaṁ pitustvamapyarhasi kartumiṣṭam || 9.25
saṁvardhayitrīṁ ca samehi devīmagastyajuṣṭāṁ diśamaprayātām |
pranaṣṭavatsāmiva vatsalāṁ gāmajasramārttāṁ karuṇaṁ rudaṁtīṁ Cowell’s edition reads:
haṁsena haṁsīmiva viprayuktāṁ tyaktāṁ gajeneva vane kareṇum |
ārttāṁ sanāthāmapi nāthahīnāṁ trātuṁ vadhūmarhasi darśanena || 9.27
ekaṁ sutaṁ bālamanarhaduḥkhaṁ saṁtāpamantargatamudvahantam Cowell’s edition is corrupt here, he reads:
taṁ rāhulaṁ mokṣaya baṁdhuśokād rāhūpasargādiva pūrṇacaṁdram || 9.28
śokāgninā tvadviraheṁdhanena niḥśvāsadhūmena tamaḥśikhena |
tvaddarśanāyarchati dahyamānaḥ so 'ṁtaḥpuraṁ caiva puraṁ ca ktsnam || 9.29
sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacastasya purohitasya |
dhyātvā muhūrtaṁ guṇavadguṇajñaḥ pratyuttaraṁ praśritamityuvāca || 9.30
avaimi bhāvaṁ tanayaprasaktaṁ viśeṣato yo mayi bhūmipasya |
jānannapi vyādhijarāvipadbhyo bhītastvagatyā svajanaṁ tyajāmi || 9.31
draṣṭuṁ priyaṁ kaḥ svajanaṁ hi necchennāsau yadi syātpriyaviprayogaḥ |
yadā tu bhūtvāpi bhavedviyogastato guruṁ snigdhamapi tyajāmi || 9.32
maddhetukaṁ yattu narādhipasya śokaṁ bhavānarhati na priyaṁ me |
yatsvapnabhūteṣu samāgameṣu saṁtapyate bhāvini viprayogaiḥ || 9.33
evaṁ ca te niścayametu buddhirdṣṭvā vicitraṁ vividhapracāram |
saṁtāpaheturna suto na baṁdhurajñānanaimittika eṣa tāpaḥ || 9.34
yadādhvagānāmiva saṁgatānāṁ kāle viyogo niyataḥ prajānām |
prājño janaḥ ko nu bhajeta śokaṁ baṁdhupriyaḥ sannapi baṁdhuhīnaḥ || 9.35
ihaiti hitvā svajanaṁ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti |
gatvāpi tatrāpyaparatra gacchetyevaṁ jano yogini ko 'nurodhaḥ || 9.36
yadā ca garbhātprabhti pravttaḥ sarvāsv avasthāsu vadhāya mtyuḥ Cowell’s edition is corrupt here, he reads:
kasmādakāle vanasaṁśrayaṁ me putrapriyastatra bhavān avocat || 9.37
bhavatyakālo viṣayābhipattau kālastathaivābhividhau pradiṣṭaḥ |
kālo jagatkarṣati sarvakālānarcārhake śreyasi sarvakālaḥ || 9.38
rājyaṁ mumukṣurmayi yacca rājā tadapyudāraṁ sadśaṁ pituśca |
pratigrahītuṁ mama na kṣamaṁ tu lobhādapathyānnamivāturasya || 9.39
kathaṁ nu mohāyatanaṁ npatvaṁ kṣamaṁ prapattuṁ viduṣā nareṇa |
sodvegatā yatra madaḥ śramaśca paropacāreṇa ca dharmapīḍā || 9.40
jāṁbūnadaṁ harmyamiva pradīptaṁ viṣeṇa saṁyuktamivottamānnam |
grāhākulaṁ cāmbviva sāravindaṁ rājyaṁ hi ramyaṁ vyasanāśrayaṁ ca Cowell’s edition is corrupt here, he reads:
itthaṁ ca rājyaṁ na sukhaṁ na dharmaḥ pūrve yathā jātaghṇā nareṁdrāḥ |
vayaḥprakarṣe 'parihāryaduḥkhe rājyāni muktvā vanameva jagmuḥ || 9.42
varaṁ hi bhuktāni tṇānyaraṇye toṣaṁ paraṁ ratnamivopaguhya |
sahoṣitaṁ śrīsulabhairna caiva doṣairadśyairiva kṣṇasarpaiḥ || 9.43
ślāghyaṁ hi rājyāni vihāya rājñāṁ dharmābhilāṣeṇa vanaṁ praveṣṭum |
bhagnapratijñasya na tūpapannaṁ vanaṁ parityajya ghaṁ praveṣṭum || 9.44
jātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo dharmābhilāṣeṇa vanaṁ praviṣṭaḥ |
kāṣāyamutsjya vimuktalajjaḥ puraṁdarasyāpi puraṁ śrayeta || 9.45
lobhāddhi mohādathavā bhayena yo vāṁtamannaṁ punarādadīta |
lobhātsa mohādathavā bhayena saṁtyajya kāmān punarādadīta || 9.46
yaśca pradīptāccharaṇātkathaṁcinniṣkramya bhūyaḥ praviśettadeva |
gārhasthyamutsjya sa dṣṭadoṣo mohena bhūyo 'bhilaṣedgrahītum || 9.47
yā ca śrutirmokṣamavāptavanto npā ghasthā iti naitadasti |
śamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo daṁḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ || 9.48
śame ratiścecchithilaṁ ca rājyaṁ rājye matiścecchamaviplavaśca |
śamaśca taikṣṇyaṁ ca hi nopapannaṁ śītoṣṇayoraikyamivodakāgnyoḥ || 9.49
tanniścayādvā vasudhādhipāste rājyāni muktvā śamamāptavaṁtaḥ |
rājyāṁgitā vā nibhtendriyatvādanaiṣṭhike mokṣaktābhimānāḥ || 9.50
teṣāṁ ca rājye 'stu śamo yathāvatprāpto vanaṁ nāhamaniścayena |
chittvā hi pāśaṁ ghabaṁdhusaṁjñaṁ muktaḥ punarna pravivikṣurasmi || 9.51
ityātmavijñānaguṇānurūpaṁ muktasphaṁ hetumadūrjitaṁ ca |
śrutvā nareṁdrātmajamuktavantaṁ pratyuttaraṁ maṁtradharo 'pyuvāca || 9.42 (9.52)
yo niścayo maṁtravarastavāyaṁ nāyaṁ na yukto na tu kālayuktaḥ |
śokāya hitvā pitaraṁ vayaḥsthaṁ syāddharmakāmasya hi te na dharmaḥ || 9.43 (9.53)
nūnaṁ ca buddhistava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣvavicakṣaṇā vā |
hetoradṣṭasya phalasya yastvaṁ pratyakṣamarthaṁ paribhūya yāsi || 9. 44 (9.54)
punarbhavo 'stīti ca kecidāhurnāstīti kecinniyatapratijñāḥ |
evaṁ yadā saṁśayito 'yamarthastasmāt kṣamaṁ bhoktumupasthitā śrīḥ || 9.45 (9.55)
bhūyaḥ pravttiryadi kācidasti raṁsyāmahe tatra yathopapattau |
atha pravttiḥ parato na kācitsiddho 'prayatnājjagato 'sya mokṣaḥ || 9.46 (9.56)
astīti kecitparalokamāhurmokṣasya yogaṁ na tu varṇayaṁti |
agneryathā hyuṣṇamapāṁ dravatvaṁ tadvatpravttau praktiṁ vadaṁti || 9.47 (9.57)
kecitsvabhāvāditi varṇayaṁti śubhāśubhaṁ caiva bhavābhavau ca |
svābhāvikaṁ sarvamidaṁ ca yasmādato 'pi mogho bhavati prayatnaḥ || 9.48 (9.58)
yadiṁdriyāṇāṁ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṁ viṣayeṣu caiva |
saṁyujyate yajjarayārttibhiśca kastatra yatno nanu sa svabhāvaḥ || 9.49 (9.59)
adbhirhutāśaḥ śamamabhyupaiti tejāṁsi cāpo gamayaṁti śoṣam |
bhinnāni bhūtāni śarīrasaṁsthānyaikyaṁ ca dattvā jagadudvahaṁti || 9.50 (9.60)
yatpāṇipādodarapṣṭhamūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ |
yadātmanastasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṁ tatkathayaṁti tajjñāḥ || 9.51 (9.61)
kaḥ kaṁṭakasya prakaroti taikṣṇyaṁ vicitrabhāvaṁ mgapakṣiṇāṁ vā |
svabhāvataḥ sarvamidaṁ pravttaṁ na kāmakāro 'sti kutaḥ prayatnaḥ || 9.52 (9.62)
sargaṁ vadaṁtīśvaratastathānye tatra prayatne puruṣaṣya ko 'rthaḥ |
ya eva heturjagataḥ pravttau heturnivttau niyataḥ sa eva || 9.53 (9.63)
kecidvadaṁtyātmanimittameva prādurbhavaṁ caiva bhavakṣayaṁ ca |
prādurbhavaṁ tu pravadaṁtyayatnādyatnena mokṣādhigamaṁ bruvaṁti || 9.54 (9.64)
naraḥ pitṇāmanṇaḥ prajābhirvedairṣīṇāṁ kratubhiḥ surāṇām |
utpadyate sārdhamṇaistribhistairyasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ || 9.55 (9.65)
ityevametena vidhikrameṇa mokṣaṁ sayatnasya vadaṁti tajjñāḥ |
prayatnavaṁto 'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedamavāpnuvaṁti || 9.56 (9.66)
tatsaumya mokṣe yadi bhaktirasti nyāyena sevasva vidhiṁ yathoktam |
evaṁ bhaviṣyatyupapattirasya saṁtāpanāśaśca narādhipasya || 9.57 (9.67)
yā ca pravttā bhavadoṣabuddhistapovanebhyo bhavanaṁ praveṣṭum |
tatrāpi ciṁtā tava tāta mā bhūt pūrve 'pi jagmuḥ svaghaṁ vanebhyaḥ || 9.58 (9.68)
tapovanastho 'pi vtaḥ prajābhirjagāma rājā puramaṁbarīṣaḥ |
tathā mahīṁ vipraktāmanāryaistapovanādetya rarakṣa rāmaḥ || 9.59 (9.69)
tathaiva śālvādhipatirdrumākṣo vanātsasūnuḥ svapuraṁ praviśya |
brahmarṣibhūtaśca munervaśiṣṭhāddadhre śriyaṁ sāṁktiraṁtidevaḥ || 9.60 (9.70)
evaṁvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanānyabhīyuḥ |
tasmānna doṣo 'sti ghaṁ praveṣṭuṁ tapovanāddharmanimittameva || 9.61 (9.71)
tato vacastasya niśamya maṁtriṇaḥ priyaṁ hitaṁ caiva npasya cakṣuṣaḥ |
anūnamavyastamasaktamadrutaṁ dhtau sthito rājasuto 'bravīdvacaḥ || 9.62 (9.72)
ihāsti nāstīti ya eṣa saṁśayaḥ parasya vākyairna mamātra niścayaḥ |
avetya tattvaṁ tapasā śamena vā svayaṁ grahīṣyāmi yadatra niścitam || 9.63 (9.73)
na me kṣamaṁ saṁgaśataṁ hi darśanaṁ grahītumavyaktaparaṁ parāhatam |
buddhaḥ parapratyayato hi ko vrajejjano 'ṁdhakāre 'ṁdha ivāṁdhadeśitaḥ || 9.64 (9.74)
adṣṭatattvasya sato 'pi kiṁ tu me śubhāśubhe saṁśayite śubhe matiḥ |
vthāpi khedo 'pi varaṁ śubhātmanaḥ sukhaṁ na tattve 'pi vigarhitātmanaḥ || 9.65 (9.75)
imaṁ tu dṣṭvāgamamavyavasthitaṁ yaduktamāptaistadavehi sādhviti |
prahīṇadoṣatvamavehi cāptatāṁ prahīṇadoṣo hyantaṁ na vakṣyati || 9.66 (9.76)
ghapraveśaṁ prati yacca me bhavānuvāca rāmaprabhtīn nidarśanam |
na te pramāṇaṁ na hi dharmaniścayeṣvalaṁ pramāṇāya parikṣatavratāḥ || 9.67 (9.77)
tadevamapyeva ravirmahīṁ patedapi sthiratvaṁ himavān giristyajet |
adṣṭatattvo viṣayonmukheṁdriyaḥ śrayeya na tveva ghān pthagjanaḥ || 9.68 (9.78)
ahaṁ viśeyaṁ jvalitaṁ hutāśanaṁ na cāktārthaḥ praviśeyamālayam |
iti pratijñāṁ sa cakāra garvito yatheṣṭamutthāya ca nirmamo yayau || 9.69 (9.79)
tataḥ savāṣpau sacivadvijāvubhau niśamya tasya sthirameva niścayam |
viṣaṇṇavaktrāvanugamya duḥkhitau śanairagatyā purameva jagmatuḥ || 9.70 (9.80)
tatsnehādatha npateśca bhaktitastau sāpekṣaṁ pratiyayatuśca tasthatuśca |
durdharṣaṁ ravimiva dīptamātmabhāsā taṁ draṣṭuṁ na hi pathi śekaturna moktum || 9.71 (9.81)
tau jñātuṁ paramagatergatiṁ tu tasya pracchannāṁścarapuruṣāñchucīn vidhāya |
rājānaṁ priyasutalālasaṁ nu gatvā drakṣyāvaḥ kathamiti jagmatuḥ kathaṁcit || 9.72 (9.82)
iti śrībuddhacarite mahākāvye kumārānveṣaṇo nāma navamaḥ sargaḥ || 9 ||