Book X [Śreṇyābhigamano]
sa rājavatsaḥ pthupīnavakṣāstau havyamaṁtrādhiktau vihāya |
uttīrya gaṁgāṁ pracalattaraṁgāṁ śrīmadghaṁ rājaghaṁ jagāma || 10.1
śailaiḥ suguptaṁ ca vibhūṣitaṁ ca dhtaṁ ca pūtaṁ ca śivaistapodaiḥ |
paṁcācalāṁkaṁ nagaraṁ prapede śāṁtaḥ svayaṁbhūriva nākapṣṭham || 10.2
gāṁbhīryamojaśca niśāmya tasya vapuśca dīptaṁ puruṣānatītya |
visismiye tatra janastadānīṁ sthāṇuvratasyeva vṣadhvajasya || 10.3
taṁ prekṣya yo 'nyena yayau sa tasthau yaścātra tasthau pathi so 'nvagacchat |
drutaṁ yayau yaṁ sadayaṁ sadhīraṁ yaḥ kaścidāste sma sa cotpapāta || 10.4
kaścittamānarca janaḥ karābhyāṁ satktya kaścicchirasā vavaṁde |
snigdhena kaścidvacasābhyanaṁdannaivaṁ jagāmāpratipūjya kaścit || 10.5
taṁ jihriyuḥ prekṣya vicitraveṣāḥ prakīrṇavācaḥ pathi maunamīyuḥ |
dharmasya sākṣādiva saṁnikarṣānna kaścidanyāyamatirbabhūva || 10.6
anyakriyāṇāmapi rājamārge strīṇāṁ nṇāṁ vā bahumānapūrvam |
tadeva kalpaṁ naradevasūtraṁ nirīkṣamāṇā na tu tasya dṣṭiḥ || 10.7
bhruvau lalāṭaṁ mukhamīkṣaṇaṁ vā vapuḥ karau vā caraṇau gatiṁ vā |
yadeva yastasya dadarśa tatra tadeva tasyānubabaṁdha cakṣuḥ || 10.8
dṣṭvā śubhorṇabhruvamāyatākṣaṁ jvalaccharīraṁ śubhajālahastam |
taṁ bhikṣuveśaṁ kṣitipālanārhaṁ saṁcukṣubhe rājaghasya lakṣmīḥ || 10.9
śreṇyo 'tha bhartā magadhājirasya vāhyādvimānādvipulaṁ janaugham |
dadarśa papraccha ca tasya hetuṁ tatastamasmai puruṣaḥ śaśaṁsa || 10.10
jñānaṁ paraṁ vā pthivīśriyaṁ vā viprairya ukto 'dhigamiṣyatīti |
sa eva śākyādhipatestanūjo nirīkṣyate pravrajito janena || 10.11
tataḥ śrutārtho manasā gatārtho rājā babhāṣe puruṣaṁ tameva |
vijñāyatāṁ kva pratigacchatīti tathetyathainaṁ puruṣo 'nvagacchat || 10.12
alolacakṣuryugamātradarśī nivttavāgyaṁtritamaṁdagāmī |
cacāra bhikṣāṁ sa tu bhikṣuvaryo nidhāya gātrāṇi calaṁ ca cetaḥ || 10.13
ādāya bhaikṣaṁ ca yathopapannaṁ yayau gireḥ prasravaṇaṁ viviktam |
nyāyena tatrābhyavahtya cainanmahīdharaṁ pāṁḍavamāruroha || 10.14
tasminvane lodhravanopagūḍhe mayūranādapratipūrṇakuṁje |
kāṣāyavāsāḥ sa babhau nsūryo yathodayasyopari bālasūryaḥ || 10.15
tatraivamālokya sa rājabhtyaḥ śreṇyāya rājñe kathayāṁ cakāra |
saṁśrutya rājā sa ca bāhumānyāttatra pratasthe nibhtānuyātraḥ || 10.16
sa pāṁḍavaṁ pāṁḍavatulyavīryaḥ śailottamaṁ śailasamānavarṣmā |
maulīdharaḥ siṁhagatirnsiṁhaścalatsaṭaḥ siṁha ivāruroha || 10.17
calasya tasyopari śṁgabhūtaṁ śāṁteṁdriyaṁ paśyati bodhisattvam |
paryaṁkamāsthāya virocamānaṁ śaśāṁkamudyaṁtamivābhrakūṭāt || 10.18
taṁ rūpalakṣmyā ca śamena caiva dharmasya nirmāṇamivopadiṣṭam |
savismayaḥ praśrayavān nareṁdraḥ svayaṁbhuvaṁ śakra ivopatasthe || 10.19
taṁ nyāyato nyāyavatāṁ variṣṭhaḥ sametya papraccha ca dhātusāmyam |
sa cāpyavocatsadśena sāmnā npaṁ manaḥsvāsthyamanāmayaṁ ca || 10.20
tataḥ śucau vāraṇakarṇanīle śilātale 'sau niṣasāda rājā |
npopaviśyānumataśca tasya bhāvaṁ vijijñāsuridaṁ babhāṣe || 10.21
prītiḥ parā me bhavataḥ kulena kramāgatā caiva parīkṣitā ca |
jātā vivakṣā suta yā yato me tasmādidaṁ snehavaco nibodha || 10.22
ādityapūrvaṁ vipulaṁ kulaṁ te navaṁ vayo dīptamidaṁ vapuśca |
kasmādiyaṁ te matirakrameṇa bhaikṣāka evābhiratā na rājye || 10.23
gātraṁ hi te lohitacaṁdanārhaṁ kāṣāyasaṁśleṣamanarhametat |
hastaḥ prajāpālanayogya eṣa bhoktuṁ na cārhaḥ paradattamannam || 10.24
tatsaumya rājyaṁ yadi paitkaṁ tvaṁ snehātpiturnecchasi vikrameṇa |
na ca kṣamaṁ marṣayituṁ matiste bhuktvārdhamasmadviṣayasya śīghram || 10.25
evaṁ hi na syātsvajanāvamardaḥ kālakrameṇāpi śamaśrayā śrīḥ |
tasmātkuruṣva praṇayaṁ mayi tvaṁ sadbhiḥ sahīyā hi satāṁ samddhiḥ || 10.26
atha tvidānīṁ kulagarvitatvādasmāsu viśraṁbhaguṇo na te 'sti |
vyūhānyanekāni vigāhya vāṇairmayā sahāyena parāñjigīṣa || 10.27
tadbuddhimatrānyatarāṁ vṇīṣva dharmārthakāmān vidhivadbhajasva |
vyatyasya rāgādi ha hi trivargaṁ pretyeha vibhraṁśamavāpnuvaṁti || 10.28
yo hyarthadharmau paripīḍya kāmaḥ syāddharmakāmye paribhūya cārthaḥ |
kāmārthayoścoparameṇa dharmastyājyaḥ sa ktsno yadi kāṁkṣitārthaḥ || 10.29
tasmāttrivargasya niṣevaṇena tvaṁ rūpametatsaphalaṁ kuruṣva |
dharmārthakāmādhigamaṁ hyanūnaṁ nṇāmanūnaṁ puruṣārthamāhuḥ || 10.30
tanniṣphalau nārhasi kartumetau pīnau bhujau cāpavikarṣaṇārhau |
māṁdhātvajjetumimau hi yogyau lokāni hi trīṇi hi kiṁ punargām || 10.31
snehena khalvetadahaṁ bravīmi naiśvaryarāgeṇa na vismayena |
imaṁ hi dṣṭvā tava bhikṣuveśaṁ jātānukaṁpo 'smyapi cāgatāśruḥ || 10.32
tadbhuṁkṣva bhikṣāśramakāma kāmānkāle 'si kartā priyadharma dharmam |
yāvatsvavaṁśapratirūparūpaṁ na te jarābhyetyabhibhūya bhūyaḥ || 10.33
śaknoti jīrṇaḥ khalu dharmamāptuṁ kāmopabhogeṣvagatirjarāyāḥ |
ataśca yūnaḥ kathayaṁti kāmānmadhyasya vittaṁ sthavirasya dharmam || 10.34
dharmasya cārthasya ca jīvaloke pratyarthibhūtāni hi yauvanāni |
saṁrakṣyamāṇānyapi durgrahāṇi kāmā yatastena yathā haraṁti || 10.35
vayāṁsi jīrṇāni vimarśayaṁti dhīrāṇyavasthānaparāyaṇāni |
alpena yatnena śamātmakāni bhavaṁtyagatyeva ca lajjayā ca || 10.36
ataśca lolaṁ viṣayapradhānaṁ pramattamakṣāṁtamadīrghadarśi |
bahucchalaṁ yauvanamabhyatītya nistīrya kāṁtāramivāśvasaṁti || 10.37
tasmādadhīraṁ capalapramādi navaṁ vayastāvadidaṁ vyapaitu |
kāmasya pūrvaṁ hi vayaḥ śaravyaṁ na śakyate rakṣitumiṁdriyebhyaḥ || 10.38
athau cikīrṣā tava dharma eva yajasva yajñaṁ kuladharma eṣaḥ |
yajñairadhiṣṭhāya hi nākapṣṭhaṁ yayau marutvānapi nākapṣṭham || 10.39
suvarṇakeyūravidaṣṭabāhavo maṇipradīpojjvalacitramaulayaḥ |
nparṣayastāṁ hi gatiṁ gatā makhaiḥ śrameṇa yāmeva mahārṣayo yayuḥ || 10.40
ityevaṁ magadhapatir[vaco] These 2 syllables, missing in Cowell’s edition (where he wrongly identifies the omission as occurring in line c), are supplied from Johnson’s edition. babhāṣe yaḥ samyagvalabhidiva dhruvaṁ babhāṣe |
tacchrutvā na sa vicacāra rājasūnuḥ kailāso giririva naikacitrasānuḥ || 10.41
iti śrībuddhacarite mahākāvye 'śvaghoṣakte śreṇyābhigamano nāma daśamaḥ sargaḥ || 10 ||