Book XI [Kāmavigarhaṇo]
athaivamukto magadhādhipena suhnmukhena pratikūlamartham |
svastho 'vikāraḥ kulaśaucaśuddhaḥ śauddhodanirvākyamidaṁ jagāda || 11.1
nāścaryametadbhavato 'bhidhātuṁ jātasya haryaṁkakule viśāle |
yanmitrapakṣe tava mitrakāma syādvttireṣā pariśuddhavtteḥ || 11.2
asatsu maitrī svakulānurūpā na tiṣṭhati śrīriva viklaveṣu |
pūrvaiḥ ktāṁ prītiparaṁparābhistāmeva saṁtastu vivardhayaṁti || 11.3
ye cārthakcchreṣu bhavaṁti loke samānakāryāḥ suhdāṁ manuṣyāḥ |
mitrāṇi tānīti paraimi buddhyā svasthasya vddhiṣviha ko hi na syāt || 11.4
evaṁ ca ye dravyamavāpya loke mitreṣu dharme ca niyojayaṁti |
avāptasārāṇi dhanāni teṣāṁ bhraṣṭāni nāṁte janayaṁti tāpam || 11.5
suhttayā cāryatayā ca rājan vibhāvya māmeva viniścayaste |
atrānuneṣyāmi suhttayaiva brūyāmahaṁ nottaramanyadatra || 11.6
ahaṁ jarāmtyubhayaṁ viditvā mumukṣayā dharmamimaṁ prapannaḥ |
baṁdhūnpriyānaśrumukhān vihāya prāgeva kāmānaśubhasya hetūn || 11.7
nāśīviṣebhyo 'pi tathā bibhemi naivāśanibhyo gaganāccyutebhyaḥ |
na pāvakebhyo 'nilasaṁhitebhyo yathā bhayaṁ me viṣayebhya ebhyaḥ || 11.8
kāmā hyanityāḥ kuśalārthacaurā riktāśca māyāsadśāśca loke |
āśāsyamānā api mohayaṁti cittaṁ nṇāṁ kiṁ punarātmasaṁsthāḥ || 11.9
kāmābhibhūtā hi na yāṁti śarma tripiṣṭape kiṁ vata martyaloke |
kāmaiḥ satṣṇasya hi nāsti tptiryatheṁdhanairvātasakhasya vahneḥ || 11.10
jagatyanartho na samo 'sti kāmairmohācca teṣveva janaḥ prasaktaḥ |
tattvaṁ viditvaivamanarthabhīruḥ prājñaḥ svayaṁ ko 'bhilaṣedanartham || 11.11
samudravastrāmapi gāmavāpya pāraṁ jigīṣaṁti mahārṇavasya |
lokasya kāmairna vitptirasti patadbhiraṁbhobhirivārṇavasya || 11.12
devena vṣṭe 'pi hiraṇyavarṣe dvīpānsamudrāṁścaturo 'pi jitvā |
śakrasya cārdhāsanamapyavāpya māṁdhāturāsīdviṣayeṣvatptiḥ || 11.13
bhuktvāpi rājyaṁ divi devatānāṁ śatakratau vtrabhayātpranaṣṭe |
darpānmahārṣīnapi vāhayitvā kāmeṣvatpto nahuṣaḥ papāta || 11.14
aiḍaśca rājā tridivaṁ vigāhya nītvāpi devīṁ vaśamurvaśīṁ tām |
lobhādṣibhyaḥ kanakaṁ jihīrṣurjagāma nāśaṁ viṣayeṣvatptaḥ || 11.15
balermaheṁdraṁ nahuṣaṁ maheṁdrādiṁdraṁ punarye nahuṣādupeyuḥ |
svarge kṣitau vā viṣayeṣu teṣu ko viśvasedbhāgyakulākuleṣu || 11.16
cīrāṁbarā mūlaphalāṁbubhakṣā jaṭā vahaṁto 'pi bhujaṁgadīrghāḥ |
yairanyakāryā munayo 'pi bhagnāḥ kaḥ kāmasaṁjñān mgayeta śatrūn || 11.17
ugrāyudhaścaugradhtāyudho 'pi yeṣāṁ kte mtyumavāpa bhīṣmāt |
ciṁtāpi teṣāmaśivā vadhāya tadvttināṁ kiṁ punaravratānām || 11.18
āsvādamalpaṁ viṣayeṣu matvā saṁyojanotkarṣamatptimeva |
sadbhyaśca garhāṁ niyataṁ ca pāpaṁ kaḥ kāmasaṁjñaṁ viṣamāsasāda || 11.19
kṣyādibhirdharmabhiranvitānāṁ kāmātmakānāṁ ca niśamya duḥkham |
svāsthyaṁ ca kāmeṣvakutūhalānāṁ kāmān vihātuṁ kṣamamātmavadbhiḥ || 11.20
jñeyā vipatkāmini kāmasaṁpatsiddheṣu kāmeṣu madaṁ hyupaiti |
madādakāryaṁ kurute na kāryaṁ yena kṣato durgatimabhyupaiti || 11.21
yatnena labdhāḥ parirakṣitāśca ye vipralabhya pratiyāṁti bhūyaḥ |
teṣvātmavān yācitakopameṣu kāmeṣu vidvāniha ko rameta || 11.22
anviṣya cādāya ca jātatarṣā yānatyajaṁtaḥ pariyāṁti duḥkham |
loke tṇolkāsadśeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.23
anātmavaṁto hdi yairvidaṣṭā vināśamarchaṁti na yāṁti śarma |
kruddhaugrasarpapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.24
asthi kṣudhārttā iva sārameyā bhuktvāpi yānnaiva bhavaṁti tptāḥ |
jīrṇāsthikaṁkālasameṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.25
ye rājacaurodakapāvakebhyaḥ sādhāraṇatvājjanayaṁti duḥkham |
teṣu praviddhāmiṣasaṁnibheṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.26
yatra sthitānāmabhito vipattiḥ śatroḥ sakāśādapi bāṁdhavebhyaḥ |
hiṁsreṣu teṣvāyatanopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.27
girau vane cāpsu ca sāgare ca yadbhraṁśamarchaṁtyabhilaṁghamānāḥ |
teṣu drumaprāgraphalopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.28
tīrthaiḥ prayatnairvividhairavāptāḥ kṣaṇena ye nāśamiha prayāṁti |
−−⏑−¦−⏑⏑¦−⏑−−¦¦−−⏑−¦−⏑⏑¦−⏑−−
svapnopabhogapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.29
yānarcayitvāpi na yāṁti śarma vivardhayitvā paripālayitvā |
aṁgārakarṣapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.30
vināśamīyuḥ kuravo yadarthaṁ vṣṇyaṁdhakā maithiladaṁḍakāśca |
śūlāsikāṣṭhapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.31
suṁdopasuṁdāvasurau yadarthamanyonyavairaprastau vinaṣṭau |
sauhārdaviśleṣakareṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.32
kāmāṁdhasaṁjñāḥ kpayā va ke ca kravyātsu nātmānamihotsjaṁti |
sapatnabhūteṣvaśiveṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt || 11.33
kāmāṁdhasaṁjñaḥ kpaṇaṁ karoti prāpnoti duḥkhaṁ vadhabaṁdhanādi |
kāmārthamāśākpaṇastapasvī mtyuśramaṁ cārhati jīvaloke || 11.34
gītairhriyaṁte hi mgā vadhāya rūpārthamagnau śalabhāḥ pataṁti |
matsyo giratyāyasamāmiṣārthī tasmādanarthaṁ viṣayāḥ phalaṁti || 11.35
kāmāstu bhogā iti yanmataṁ syādbhogyā na kecitparigaṇyamānāḥ |
vastrādayo dravyaguṇā hi loke duḥkhapratīkāra iti pradhāryāḥ || 11.36
iṣṭaṁ hi tarṣapraśamāya toyaṁ kṣunnāśahetoraśanaṁ tathaiva |
vātātapāṁbvāvaraṇāya veśma kaupīnaśītāvaraṇāya vāsaḥ || 11.37
nidrāvighātāya tathaiva śayyā yānaṁ tathādhvaśramanāśanāya |
tathāsanaṁ sthānavinodanāya snānaṁ mjārogyabalāśrayāya || 11.38
duḥkhapratīkāranimittabhūtāstasmātprajānāṁ viṣayā na bhogyāḥ |
aśnāmi bhogāniti ko 'bhyupeyātprājñaḥ pratīkāravidhau pravttān || 11.39
yaḥ pittadāhena vidahyamānaḥ śītakriyāṁ bhoga iti vyavasyet |
duḥkhapratīkāravidhau pravttaḥ kāmeṣu kuryātsa hi bhogasaṁjñām || 11.40
kāmeṣvanaikāṁtikatā ca yasmādato 'pi me teṣu na bhogasaṁjñā |
ya eva bhāvā hi sukhaṁ diśaṁti ta eva duḥkhaṁ punarāvahaṁti || 11.41
gurūṇi vāsāṁsyagurūṇi caiva sukhāya śīte hyasukhāya gharme |
caṁdrāṁśavaścaṁdanameva coṣṇe sukhāya duḥkhāya bhavaṁti śīte || 11.42
dvaṁdvāni sarvasya yataḥ prasaktānyalābhalābhaprabhtīni loke |
ato 'pi naikāṁtasukho 'sti kaścinnaikāṁtaduḥkhaḥ puruṣaḥ prṭhivyām || 11.43
dṣṭvā ca miśrāṁ sukhaduḥkatāṁ me rājyaṁ ca dāsyaṁ ca mataṁ samānam |
nityaṁ hasatyeva hi naiva rājā na cāpi saṁtapyata eva dāsaḥ || 11.44
ājñā npatve 'bhyadhiketi yasmātmahāṁti duḥkhānyata eva rājñaḥ |
āsaṁgakāṣṭhapratimo hi rājā lokasya hetoḥ parikhedameti || 11.45
rājye npastyāgini vaṁkamitre viśvāsamāgacchati cedvipannaḥ |
athāpi viśraṁbhamupaiti neha kiṁ nāma saukhyaṁ cakitasya rājñaḥ || 11.46
yadā ca jitvāpi mahīṁ samagrāṁ vāsāya dṣṭaṁ puramekameva |
tatrāpi caikaṁ bhavanaṁ niṣevyaṁ śramaḥ parārthe nanu rājabhāvaḥ || 11.47
rājyo 'pi vāse yugamekameva kṣutsaṁnirodhāya tathānnamātrā |
śayyā tathaikāsanamekameva śeṣā viśeṣā npatermadāya || 11.48
tuṣṭyarthametacca phalaṁ yadīṣṭamte 'pi rājyānmama tuṣṭirasti |
tuṣṭau ca satyāṁ puruṣasya loke sarve viśeṣā nanu nirviśeṣāḥ || 11.49
tannāsti kāmān prati saṁpratāryaḥ kṣeme śivaṁ mārgamanuprapannaḥ |
smtvā suhttvaṁ tu punaḥ punarmāṁ brūhi pratijñāṁ khalu pālayaṁti || 11.50
na hyasmyamarṣeṇa vanapraviṣṭo na śatrubāṇairavadhūtamauliḥ |
ktaspho nāpi phalādhikebhyo ghṇāmi naitadvacanaṁ yataste || 11.51
yo daṁdaśūkaṁ kupitaṁ bhujaṁgaṁ muktvā vyavasyeddhi punargrahītum |
dāhātmikāṁ vā jvalitāṁ tṇaulkāṁ saṁtyajya kāmānsa punarbhajeta || 11.52
aṁdhāya yaśca sphayedanaṁdho baddhāya mukto vidhanāya vāḍhyaḥ |
unmattacittāya ca kalyacittaḥ sphāṁ sa kuryādviṣayātmakāya || 11.53
bhikṣopabhogī vara nānukaṁpyaḥ ktī jarāmtyubhayaṁ titīrṣuḥ |
ihottamaṁ śāṁtisukhaṁ ca yasya paratra duḥkhāni ca saṁvtāni || 11.54
lakṣmyāṁ mahatyāmapi vartamānastṣṇābhibhūtastvanukaṁpitavyaḥ |
prāpnoti yaḥ śāṁtisukhaṁ na ceha paratra duḥkhaṁ pratighyate ca || 11.55
evaṁ tu vaktuṁ bhavato 'nurūpaṁ sattvasya vttasya kulasya caiva |
mamāpi voḍhuṁ sadśaṁ pratijñāṁ sattvasya vttasya kulasya caiva || 11.56
ahaṁ hi saṁsārarasena viddho viniḥstaḥ śāṁtamavāptukāmaḥ |
neccheyamāptuṁ tridive 'pi rājyaṁ nirāmayaṁ kiṁ vata mānuṣeṣu || 11.57
trivargasevāṁ npa yattu ktsnataḥ paro manuṣyārtha iti tvamāttha mām |
anartha ityāttha mamārthadarśanaṁ kṣayī trivargo hi na cāpi tarpakaḥ || 11.58
pade tu yasminna jarā na bhīrutā na janma naivoparamo na vādhayaḥ |
tameva manye puruṣārthamuttamaṁ na vidyate yatra punaḥ punaḥ kriyā || 11.59
yadapyavocaḥ paripālyatāṁ jarā navaṁ vayo gacchati vikriyāmiti |
aniścayo 'yaṁ capalaṁ hi dśyate jarāpyadhīrā dhtimacca yauvanam || 11.60
svakarmadakṣaśca yadā tu ko jagadvayaḥsu sarveṣu ca saṁvikarṣati |
vināśakāle kathamavyavasthite jarā pratīkṣyā viduṣā śamepsunā || 11.61
jarāyudho vyādhivikīrṇasāyako yadāṁtako vyādha ivāśritaḥ sthitaḥ |
prajāmgān bhāgyavanāśritāṁstudan vayaḥprakarṣaṁ prati ko manorathaḥ || 11.62
suto yuvā vā sthaviro 'thavā śiśustathā tvarāvāniha kartumarhati |
yathā bhaveddharmavataḥ kpātmanaḥ pravttiriṣṭā vinivttireva vā || 11.63
yadāttha vā dīptaphalāṁ kulocitāṁ kuruṣva dharmāya makhakriyāmiti |
namo makhebhyo na hi kāmaye sukhaṁ parasya duḥkhakriyayāpadiśyate || 11.64
paraṁ hi haṁtuṁ vivaśaṁ phalepsayā na yuktarūpaṁ karuṇātmanaḥ sataḥ |
kratoḥ phalaṁ yadyapi śāśvataṁ bhavet tathāpi ktvā kimupakṣayātmakam || 11.65
bhavecca dharmo yadi nāparo vidhirvratena śīlena manaḥśamena vā |
tathāpi naivārhati sevituṁ kratuṁ viśasya yasmin paramucyate phalam || 11.66
ihāpi tāvatpuruṣasya tiṣṭhataḥ pravartate yatparahiṁsayā sukham |
tadapyaniṣṭaṁ saghṇasya dhīmato bhavāṁtare kiṁ vata yanna dśyate || 11.67
na ca pratāryo 'smi phalapravttaye bhaveṣu rājan ramate na me manaḥ |
latā ivāṁbhodharavṣṭitāḍitāḥ pravttayaḥ sarvagatā hi caṁcalā || 11.68
ihāgataścāhamito didkṣayā munerarāḍasya vimokṣavādinaḥ |
prayāmi cādyaiva npāstu te śivaṁ vacaḥ kṣamethāḥ śamatattvaniṣṭhuram || 11.69
atheṁdravaddivyava śaśvadarkavadguṇairava śreya ihāva gāmava |
avāyurāryairava satsutān ava śriyaśca rājannava dharmamātmanaḥ || 11.70
himāriketūdbhavasaṁplavāṁtare yathā dvijo yāti vimokṣayaṁstanum |
himāriśatruṁ kṣayaśatrughātinastathāṁtare yāhi vimocayanmanaḥ || 11.71
npo 'bravītsāṁjalirāgataspho yatheṣṭamāpnoti bhavānavighnataḥ |
avāpya kāle ktaktyatāmimāṁ mamāpi kāryo bhavatā tvanugrahaḥ || 11.72
sthiraṁ pratijñāya tatheti pārthive tataḥ sa vaiśvaṁtaramāśramaṁ yayau |
parivrajaṁtaṁ samudīkṣya vismito npo 'pi ca prāpurimaṁ giriṁ vrajan || 11.73
iti śrībuddhacarite mahākāvye 'śvaghoṣakte kāmavigarhaṇo nāmaikādaśaḥ sargaḥ || 11 ||