Book XIII [Māravijayo]
tasminśca bodhāya ktapratijñe rājarṣivaṁśaprabhave mahārṣau |
tatropaviṣṭe prajaharṣa lokastatrāsa saddharmaripustu māraḥ || 13.1
yaṁ kāmadevaṁ pravadaṁti loke citrāyudhaṁ puṣpaśaraṁ tathaiva |
kāmapracārādhipatiṁ tameva mokṣadviṣaṁ māramudāharaṁti || 13.2
tasyātmajā vibhramaharṣadarpāstisro ratiprītitṣaśca kanyāḥ |
papracchurenaṁ manaso vikāraṁ sa tāṁśca tāścaiva vaco babhāṣe || 13.3
asau munirniścayavarma bibhrat sattvāyudhaṁ buddhiśaraṁ vikṣya |
jigīṣurāste viṣayānmadīyān tasmādayaṁ me manaso viṣādaḥ || 13.4
yadi hyasau māmabhibhūya yāti lokāya cākhyātyapavargamārgam |
śūnyastato 'yaṁ viṣayo mamādya vttāccyutasyeva videhabhartuḥ || 13.5
tadyāvadevaiṣa na labdhacakṣurmadgocare tiṣṭhati yāvadeva |
yāsyāmi tāvadvratamasya bhettuṁ setuṁ nadīvega ivābhivddhaḥ || 13.6
tato dhanuḥ puṣpamayaṁ ghītvā śarāṁstathā mohakarāṁśca paṁca |
so 'śvatthamūlaṁ sasuto 'bhyagacchadasvāsthyakārī manasaḥ prajānām || 13.7
atha praśāṁtaṁ munimāsanasthaṁ pāraṁ titīrṣuṁ bhavasāgarasya |
viṣajya savyaṁ karamāyudhāgre krīḍañśareṇedamuvāca māraḥ || 13.8
uttiṣṭha bhoḥ kṣatriya mtyubhīta varasva dharmaṁ tyaja mokṣadharmam |
vāṇaiśca [yajñaiśca] The lacuna in Cowell’s text is supplied from Johnson’s edition. vinīya lokān lokān parān prāpnuhi vāsavasya || 13.9
paṁthā hi niryātumayaṁ yaśasyo yo vāhitaḥ pūrvatamairnareṁdraiḥ |
jātasya rājarṣikule viśāle bhaikṣākamaślāghyamidaṁ prapattum || 13.10
athādya nottiṣṭhasi niścitātmā bhava sthiro mā vimucaḥ pratijñām |
mayodyato hyeṣa śaraḥ sa eva yaḥ sūryake mīnaripau vimuktaḥ || 13.11
pṣṭaḥ sa cānena kathaṁcidaiḍaḥ somasya naptāpyabhavadvicittaḥ |
sa cābhavacchāṁtanurasvataṁtraḥ kṣīṇe yuge kiṁ vata durbalo 'nyaḥ || 13.12
tatkṣipramuttiṣṭha labhasva saṁjñāṁ vāṇo hyayaṁ tiṣṭhati lelihānaḥ |
priyābhidheyeṣu ratipriyeṣu yaṁ cakravākeṣvapi notsjāmi || 13.13
ityevamukto 'pi yadā nirāstho naivāsanaṁ śākyamunirbibheda |
śaraṁ tato 'smai visasarja māraḥ kanyāśca ktvā purataḥ sutāṁśca || 13.14
tasmiṁstu vāṇe 'pi sa vipramukte cakāra nāsthāṁ na dhteścacāla |
dṣṭvā tathainaṁ viṣasāda māraściṁtāparītaśca śanairjagāda || 13.15
śaileṁdraputrīṁ prati yena viddho devo 'pi śaṁbhuścalito babhūva |
na ciṁtayatyeṣa tameva vāṇaṁ kiṁ syādacitto na śaraḥ sa eṣaḥ || 13.16
tasmādayaṁ nārhati puṣpavāṇaṁ na harṣaṇaṁ nāpi raterniyogam |
arhatyayaṁ bhūtagaṇairaśeṣaiḥ saṁtrāsanātarjanatāḍanāni || 13.17
sasmāra māraśca tataḥ svasainyaṁ vidhvaṁsanaṁ śākyamuneścikīrṣan |
nānāśrayāścānucarāḥ parīyuḥ śaradrumaprāsagadāsihastāḥ || 13.18
varāhamīnāśvakharoṣṭravaktrā vyāghrarkṣasiṁhadviradānanāśca |
ekekṣaṇā naikamukhāstriśīrṣā laṁbodarāścaiva pṣodarāśca || 13.19
ajāsu saktā ghaṭajānavaśca daṁṣṭrāyudhāścaiva nakhāyudhāśca |
kabaṁdhahastā bahumūrtayaśca bhagnārdhavaktrāśca mahāmukhāśca || 13.20
tāmrāruṇā lohitaviṁducitrāḥ khaṭvāṁgahastā haridhūmrakeśāḥ |
laṁbasrajo vāraṇalaṁbakarṇāścarmāṁbarāścaiva niraṁbarāśca || 13.21
śvetārdhavaktrā haritārdhakāyāstāmrāśca dhūmrā harayo 'sitāśca |
vyāḍottarāsaṁgabhujāstathaiva praghuṣṭaghaṁṭākulamekhalāśca || 13.22
tālapramāṇāśca ghītaśūlā daṁṣṭrākarālāśca śiśupramāṇāḥ |
urabhravaktrāśca vihaṁgamāśca mārjāravaktrāśca manuṣyakāyāḥ || 13.23
prakīrṇakeśāḥ śikhino 'rdhamuṁḍā rajjvaṁbarā vyākulaveṣṭanāśca |
prahṣṭavaktrā bhkuṭīmukhāśca tejoharāścaiva manoharāśca || 13.24
kecidvrajaṁto bhśamāvavalguranyo 'nyamāpupluvire tathānye |
cikrīḍurākāśagatāśca kecitkecicca cerustarumastakeṣu || 13.25
nanarta kaścidbhramayaṁstriśūlaṁ kaściddha pusphūrja gadāṁ vikarṣan |
harṣeṇa kaścidvṣavannanarta kaścitprajajvāla tanūruhebhyaḥ || 13.26
evaṁvidhā bhūtagaṇāḥ samaṁtāttadbodhimūlaṁ parivārya tasthuḥ |
jighkṣavaścaiva jighāṁsavaśca bharturniyogaṁ paripālayaṁtaḥ || 13.27
taṁ prekṣya mārasya ca pūrvarātre śākyarṣabhasyaiva ca yuddhakālam |
na dyauścakāśe pthivī cakaṁpe prajajvaluścaiva diśaḥ saśabdāḥ || 13.28
viṣvagvavau vāyurudīrṇavegastārā na rejurna babhau śaśāṁkaḥ |
tamaśca bhūyo vitatāra rātreḥ sarve ca saṁcukṣubhire samudrāḥ || 13.29
mahībhto dharmaparāśca nāgā mahāmunervighnamamṣyamāṇāḥ |
māraṁ prati krodhavivttanetrā niḥśaśvasuścaiva jajṁbhire ca || 13.30
śuddhādhivāsā vibudharṣayastu saddharmasiddhyarthamiva pravttāḥ |
māre 'nukaṁpāṁ manasā pracakrurvirāgabhāvāttu na roṣamīyuḥ || 13.31
tadbodhimūlaṁ samavekṣya kīrṇaṁ hiṁsātmanā mārabalena tena |
dharmātmabhirlokavimokṣakāmairbabhūva hāhāktamaṁtarīkṣam || 13.32
upaplutaṁ dharmavidastu tasya dṣṭvā sthitaṁ mārabalaṁ mahārṣiḥ |
na cukṣubhe nāpi yayau vikāraṁ madhye gavāṁ siṁha ivopaviṣṭaḥ || 13.33
mārastato bhūtacamūmudīrṇāmājñāpayāmāsa bhayāya tasya |
svaiḥ svaiḥ prabhāvairatha sāsya senā taddhairyabhedāya matiṁ cakāra || 13.34
keciccalannaikavilaṁbijihvāstīkṣṇogradaṁṣṭrā harimaṁḍalākṣāḥ |
vidāritāsyāḥ sthiraśaṁkukarṇāḥ saṁtrāsayaṁtaḥ kila nāma tasthuḥ || 13.35
tebhyaḥ sthitebhyaḥ sa tathāvidhebhyaḥ rūpeṇa bhāvena ca dāruṇebhyaḥ |
na vivyathe nodvivije mahārṣiḥ krīḍan subālebhya ivoddhatebhyaḥ || 13.36
kaścittato raudravivttadṣṭistasmai gadāmudyamayāṁcakāra |
tastaṁbha bāhuḥ sagadastato 'sya puraṁdarasyeva purā savajraḥ || 13.37
kecitsamudyamya śilāstarūṁśca viṣehire naiva munau vimoktum |
petuḥ savkṣāḥ saśilāstathaiva vajrāvabhagnā iva viṁdhyapādāḥ || 13.38
kaiścitsamutpatya nabho vimuktāḥ śilāśca vkṣāśca paraśvadhāśca |
tasthurnabhasyeva na cāvapetuḥ saṁdhyābhrapādā iva naikavarṇāḥ || 13.39
cikṣepa tasyopari dīptamanyaḥ kaḍaṁgaraṁ parvataśṁgamātram |
yanmuktamātraṁ gaganasthameva tasyānubhāvācchatadhā babhūva || 13.40
kaścijjvalannarka ivoditaḥ khādaṁgāravarṣaṁ mahadutsasarja |
cūrnāni cāmīkarakaṁdarāṇāṁ kalpātyaye meruriva pradīptaḥ || 13.41
tadbodhimūle pravikīryamāṇamaṁgāravarṣaṁ tu savisphuliṁgam |
maitrīvihārādṣisattamasya babhūva raktotpalapatravarṣaḥ || 13.42
śarīracittavyasanātapaistairevaṁvidhaistaiśca nipātyamānaiḥ |
naivāsanācchākyamuniścacāla svaṁ niścayaṁ baṁdhumivopaguhya || 13.43
athāpare nirjagalurmukhebhyaḥ sarpānvijīrṇebhya iva drumebhyaḥ |
te maṁtrabaddhā iva tatsamīpe na śaśvasurnotsasjurna celuḥ || 13.44
bhūtvāpare vāridharā vhaṁtaḥ savidyutaḥ sāśanicaṁḍaghoṣāḥ |
tasmin drume tatyajuraśmavarṣaṁ tatpuṣpavarṣaṁ ruciraṁ babhūva || 13.45
cāpe 'tha vāṇo nihito 'pareṇa jajvāla tatraiva na niṣpapāta |
anīśvarasyātmani dhūryamāṇo durmarṣaṇasyeva narasya manyuḥ || 13.46
paṁceṣavo 'nyena tu vipramuktāstasthurnayatyeva munau na petuḥ |
saṁsārabhīrorviṣayapravttau paṁceṁdriyāṇīva parīkṣakasya || 13.47
jighāṁsayānyaḥ prasasāra ruṣṭo gadāṁ ghītvābhimukho mahārṣeḥ |
so 'prāptakālo vivaśaḥ papāta doṣeṣvivānarthakareṣu lokaḥ || 13.48
strī meghakālī tu kapālahastā kartuṁ mahārṣeḥ kila mohacittam |
babhrāma tatrāniyataṁ na tasthau calātmano buddhirivāgameṣu || 13.49
kaścitpradīptaṁ praṇidhāya cakṣurnetrāgnināśīviṣavaddidhakṣuḥ |
tatraiva nāsīttamṣiṁ dadarśa kāmātmakaḥ śreya ivopadiṣṭam || 13.50
gurvīṁ śilāmudyamayaṁstathānyaḥ śaśrāma moghaṁ vihataprayatnaḥ |
niḥśreyasaṁ jñānasamādhigamyaṁ kāyaklamairdharmamivāptukāmaḥ || 13.51
tarakṣusiṁhāktayastathānye praṇeduruccairmahataḥ praṇādān |
sattvāni yaiḥ saṁcukucuḥ samaṁtādvajrāhatā dyauḥ phalatīti matvā || 13.52
mgā gajāścārttaravān sjaṁto vidudruvuścaiva nililyire ca |
rātrau ca tasyāmahanīva digbhyaḥ khagā ruvaṁtaḥ paripeturārttāḥ || 13.53
teṣāṁ praṇādaistu tathāvidhaistaiḥ sarveṣu bhūteṣvapi kaṁpiteṣu |
munirna tatrāsa na saṁcukoca ravairgarutmāniva vāyasānām || 13.54
bhayāvahebhyaḥ pariṣadgaṇebhyo yathā yathā naiva munirbibhāya |
tathā tathā dharmabhtāṁ sapatnaḥ śokācca roṣācca sasāra māraḥ || 13.55
bhūtaṁ tataḥ kiṁcidadśyarūpaṁ viśiṣṭarūpaṁ gaganasthameva |
dṣṭvārṣaye drugdhamavairaruṣṭaṁ māraṁ babhāṣe mahatā svareṇa || 13.56
moghaṁ śramaṁ nārhasi māra kartuṁ hiṁsrātmatāmutsja gaccha śarma |
naiṣa tvayā kaṁpayituṁ hi śakyo mahāgirirmerurivānilena || 13.57
apyuṣṇabhāvaṁ jvalanaḥ prajahyādāpo dravatvaṁ pthivī sthiratvam |
anekakalpācitapuṇyakarmā na tveva jahyādvyavasāyameṣaḥ || 13.58
yo niścayo hyasya parākramaśca tejaśca yadyā ca dayā prajāsu |
aprāpya notthāsyati tattvameṣa tamāṁsyahatveva sahasraraśmiḥ || 13.59
kāṣṭhaṁ hi mathnan labhate hutāśaṁ bhūmiṁ khanan viṁdati cāpi toyam |
nirbaṁdhinaḥ kiṁca na nāsya sādhyaṁ nyāyena yuktaṁ ca ktaṁ ca sarvam || 13.60
tallokamārttaṁ karuṇāyamāno rogeṣu rāgādiṣu vartamānam |
mahābhiṣagnārhati vighnameṣa jñānauṣadhārthaṁ parikhidyamānaḥ || 13.61
hte ca loke bahubhiḥ kumārgaiḥ sanmārgamanvicchati yaḥ śrameṇa |
sa daiśikaḥ kṣobhayituṁ na yuktaṁ sudeśikaḥ sārtha iva pranaṣṭe || 13.62
sattveṣu naṣṭeṣu mahāṁdhakārairjñānapradīpaḥ kriyamāṇa eṣaḥ |
āryasya nirvāpayituṁ na sādhu prajvālyamānastamasīva dīpaḥ || 13.63
dṣṭvā ca saṁsāramaye mahaughe magnaṁ jagatpāramaviṁdamānam |
yaścedamuttārayituṁ pravttaḥ kaścinnayettasya tu pāpamāryaḥ || 13.64
kṣamāśipho dhairyavigāḍhamūlaścāritrapuṣpaḥ smtibuddhiśākhaḥ |
jñānadrumo dharmaphalapradātā notpāṭanaṁ hyarhati vardhamānaḥ || 13.65
baddhāṁ dḍhaiścetasi mohapāśairyasya prajāṁ mokṣayituṁ manīṣā |
tasmin jighāṁsā tava nopapannā śrāṁte jagadbaṁdhanamokṣahetoḥ || 13.66
bodhāya karmāṇi hi yānyanena ktāni teṣāṁ niyato 'dya kālaḥ |
sthāne tathāsminnupaviṣṭa eṣa yathaiva pūrve munayastathaiva || 13.67
eṣā hi nābhirvasudhātalasya ktsnena yuktā parameṇa dhāmnā |
bhūmerato 'nyo 'sti hi na pradeśo veśaṁ samādherviṣayo hitasya || 13.68
tanmā kthāḥ śokamupehi śāṁtiṁ mā bhūnmahimnā tava māra mānaḥ |
viśraṁbhituṁ na kṣamamadhruvā śrīścale pade kiṁ padamabhyupaiṣi || 13.69
tataḥ sa saṁśrutya ca tasya tadvaco mahāmuneḥ prekṣya ca niṣprakaṁpatām |
jagāma māro vimanā hatodyamaḥ śarairjagaccetasi yairvihanyase || 13.70
gatapraharṣā viphalīktaśramā praviddhapāṣāṇakaḍaṁgaradrumā |
diśaḥ pradudrāva tato 'sya sā camūrhatāśrayeva dviṣatā dviṣaccamūḥ || 13.71
dravati saparapakṣe nirjite puṣpaketau
jayati jitatamaske nīrajaske mahārṣau |
yuvatiriva sahāsā dyauścakāśe sacaṁdrā
surabhi ca jalagarbhaṁ puṣpavarṣaṁ papāta || 13.72
tathāpi pāpīyasi nirjite gate diśaḥ praseduḥ prababhau niśākaraḥ |
divo nipeturbhuvi puṣpavṣṭayo rarāja yoṣeva vikalmaṣā niśā || 13.73*
iti śrībuddhacarite mahākāvye 'śvaghoṣakte māravijayo nāma trayodaśaḥ sargaḥ || 13 ||