Śrutabodha by Śrīmat Kālidāsa
edited by
Vāsudev Laxmaṇ Shāstrī Paṇśīkar
(Bombay, 1906)
[Akṣaracchandas, continued]
hrasvo varṇo jāyate yatra ṣaṣṭhaḥ
kambugrīve tadvadevāṣṭamāntyaḥ |
viśrāntiḥ
tāṁ bhāṣante śālinīṁ chāndasīyāḥ || 18 ||
ādyacaturthamahīnanitambe
saptamakaṁ daśamaṁ ca tathāntyam |
yatra guru prakaṭasmarasāre
tatkathitaṁ nanu dodhakavttam || 19 ||
yasyāstriṣaṭsaptamamakṣaraṁ
hrasvaṁ sujaṅghe navamaṁ ca tadvat |
gatyā vilajjīktahaṁsakānte
tāmindravajrāṁ bruvate kavīndrāḥ || 20 ||
yadīndravajrācaraṇeṣu pūrve
bhavanti varṇā laghavaḥ suvarṇe |
amandamādyanmadane tadānīm-
upendravajrā kathitā kavīndraiḥ || 21 ||
[Upajāti There are 14 possible types of Upajāti metre having a mixture of Indravajrā and Upendravajrā lines, all of which have been given names. The example verse is a variety called Bhadrā. Upajāti may consist of a mixture of other metres also, including ones that are not 11 syllables in length. So that, for example, we may find a verse consisting of one line each of Indravajrā, Upendravajrā, Vaṁśasthā, & Vasantatilakā - still the verse would be known as Upajāti. = 11 syllables]
yatra dvayorapyanayostu pādā
bhavanti sīmantini candrakānte |
vidvadbhirādyaiḥ parikīrtitā sā
prayujyatāmityupajātireṣā || 22 ||
[Ākhyānakī Ākhyānakī is normally counted as an Ardhasamavtta, having the structure of Indravajrā in the 1st and 3rd lines, and Upendravajrā in the 2nd and 4th . Here the definition is slightly different with the 1st line being Indravajrā, and the rest are defined as Upendravajrā. = 11 syllables]
ākhyānakī sā prakaṭīktārthe
yadīndravajrācaraṇaḥ purastāt |
upendravajrā caraṇāstrayo 'nye
manīṣiṇoktā viparītapūrvā P has a note:
ādyamakṣaramatasttīyakaṁ
saptamaṁ ca navamaṁ tathāntimam |
dīrghamindusakhi yatra jāyate
tāṁ vadanti kavayo rathoddhatām || 24 ||
akṣaraṁ ca navamaṁ daśamaṁ ca
vyatyayādbhavati yatra vinīte |
prāktanaiḥ sunayane
svāgateti kavibhiḥ kathitāsau || 25 ||
hrasvo varṇaḥ syātsaptamo yatra bāle
tadvadvimboṣṭhi nyasta ekādaśādyaḥ |
bāṇairviśrāmastatra cedvā turaṁgair-
nāmnā nirdiṣṭā subhru sā vaiśvadevī || 26 ||
sattīyakaṣaṣṭhamanaṅgarate -
navamaṁ viratiprabhavaṁ guru cet |
ghanapīnapayodharabhāranate
nanu toṭakavttamidaṁ kathitam || 27 ||
[Bhujaṅgaprayāta = 12 syllables]
yadādyaṁ caturthaṁ tathā saptamaṁ syāt-
tathaivākṣaraṁ hrasvamekādaśādyam |
śaraccandravidveṣivaktrāravinde
taduktaṁ kavīndrairbhujaṅgaprayātam || 28 ||
[Drutavilambita = 12 syllables]
ayi kśodari yatra caturthakaṁ
guru ca saptamakaṁ daśamaṁ tathā |
viratigaṁ
drutavilambitamityupadiśyate || 29 ||
yadi toṭakasya guru pañcamakaṁ
vihitaṁ vilāsini tadakṣarakaṁ |
rasasaṁkhyakaṁ guru na cedabale
pramitākṣareti kavibhiḥ kathitā || 30 ||
[Hariṇīplutā = 11 + 12 syllables This is an example of an Ardhasamavtta. ]
prathamākṣaramādyattīyayordrutavilambitakasya hi
yadi nāsti tadā kamalekṣaṇe bhavati sundari sā hariṇīplutā || 31 ||
[Vaṁśasthavila = 12 syllables]
upendravajrā caraṇeṣu santi ced-
upāntyavarṇā laghavaḥ pare ktāḥ
madollasadbhrūjitakāmakārmuke
vadanti vaṁśasthavilaṁ
yasyāmaśokāṅkurapāṇipallave
vaṁśasthapādā gurupūrvavarṇakāḥ |
tāruṇyahelāratiraṅgalālase
tāmindravaṁśāṁ kavayaḥ pracakṣate || 33 ||